Bizou ar Gorrigan

Eus Wikimammenn
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
Le Dault, 1950  (p. 47-54)





Bizou ar Gorrigan


Gwechall goz, n’ouzon dare pegeit a zo abaoe, eur vamm he devoe daou vab war ar memes tro.

Deuet eun tammig oad d’ezo, evit d’ezo beza breudeur gevell, ne oant ket breudeur heñvel.

An hini kenta ganet a oa sempl, gwezel, met ker koant hag eun ael eus Baradoz Doue ha ker mat ivez. Baskig a oa e ano.

Egile, anvet Lell, a oa eun den peuz-bihanik, met ken divalo hag an diaoul, hag e galon a oa heñvel-mil ouz e zremm.

Baskig a oa karet gant an holl. Lell avat a veze tec’het dioutañ e-giz diouz eur c’hi klañv.

Kasoni en devoa rak-se ouz e vreur, ha bep tro ma c’helle e rae droug d’ezañ.

Tamall a eure anezañ, eun devez, da veza lavaret edo o vont da laza e dad da gaout ar madou holl d’ezañ e-unan.

Kredi Lell a reas an tad ha kounnari.

Hag heñ tapout krog e Baskig, ha bazata anezañ ken a strinke ar gwad.

Ar vamm a c’houlenne perak e skoe ken taer :

« Perak ? setu a lavar d’eoc’h perak ! »

Ha dao adarre ! A-greiz skei e teuas gantañ :

« Ah ! ya ! c’hoant laza ac’hanoun a zo ennout ! Dal ! »

Ha flip ! ha flap ! ha taoliou-treid ! ha flac’hadou ! M’hen talvezo d’it ! Puilhoc’h e komz an taoliou eget ar morzoliou e miz meurz.

Ar paour-kaez Baskig a lavar :

« Truez ! tad ! truez ! »

« Dal evit da druez ! »

Ha bac’hadou c’hoaz.

« N’em eus lavaret netra ebet ! »

« Nac’h eus lavaret netra ! Daoust ha tamall da vreur a faot d’it bremañ ? Dal ! »

A-benn ar fin ez eo taolet ar paotr en eun toull teñval e-lec’h ma n’eus ket eur banne sklerijenn, ha tri devez e chom eno hep eur begad bara.

Kaer he deus ar wreg n’eo ket truezus an tad.

Brevet e izili d’ezañ c’hoaz meur a wech. Bastig a zo stlapet er-maez, e-giz eun tamm koz tra brein bennak, ha difennet outañ, gant e dad, dont morse ken d’ar gêr ma ne c’houlenn ket beza krouget.

Ar paour-kaez a ouel dourek : e vamm a bok d’ezañ, hag hi, abaoe an deiz kriz-se, ne reas ken nemet hirvoudi.

Lell avat, noilh (moumoun) e dad, a zo seder an tamm anezañ. « Bremañ avat, » emezañ, « me a vezo pep tra d’in ! Me a zesko d’it, Baskig, beza karet gant an holl ! »

An drougober, siouaz ! a laka tud a zo da veza laouen. Doue ne lavaran ket.

Baskig, kaset kuit, ne oar ket petra d’ober na pelec’h trei. Mont a ra eeun dirazañ. Treuzi a ra eur c’hoad bras pa zeu ar c’housked d’ezañ, pa loc’h war e lec’h e dreid skuiz-maro. Klevout a ra al loened gouez o yudal, abalamour ma klevont c’houez ar c’hig fresk marteze. Aon en deus ha fallout a ra d’ezañ chom war-sao. Mes trec’het eo gant ar faez (skuiz) ma ’z eo ha gant e naon-ki.

E-tal eur waz flour emañ. Gourvez a ra war eur gwele-bleuñv. An dour a hiboud eur ganaouenn-luskellat d’ezañ. Pell-pell e chom da huñvreal.

Pa sav, e wel eur vaouez koant en e gichen. Truez he deus outañ, ha lavarout a ra :

« Paour out, hag ankeniet eo da galon, a gav d’in, va bugelig. »

« O ! ya, itron vat, rak kaset oun bet kuit eus ar gêr gant va zad, daoust ma n’em eus graet netra fall ebet morse. Tamallet oun bet e gaou gant va breur. Met pardoni a ran d’ezo o-daou. »

« Mat eo, paotrig. Pa ’z eo gwir out ker mat ouz da dud hag int ker fall… »

« O ! itron, va mamm a zo mat. »

« Ya, ha karout a rez anezi war a welan. »

« O ! ya, ha va zad ha va breur ivez. »

« Mat tre, va faotrig. Dal amañ eur bizou hag a ra burzudou. Eur berlezenn a zo warnañ ; pa zalc’hi anezi en tu diabarz eus da zorn, ne vezi gwelet gant den, n’eus forz pelec’h e vezi ; pa vezo en tu diavaez e vezi gwelet. Pa lakai ar bizou war da viz bihan e vezi par da vab ar roue hag heñvel-poch outañ ; pa vezo ar bizou war biz da galon, e vezi e-giz ma ’z out bremañ. Diwall avat d’ober droug gant ar bizou, pe… ! »

« Ho trugarekaat a ran a-greiz kalon, itron vat ! »

Hag ar gorrigan, rak eur gorrigan eo, a lavar d’ezañ ober ar pez ez an da zisplega.

Mont a ra Baskig da di e dad, ar berlezenn gantañ en e zorn, hag, hep beza gwelet, e wel hag e klev pep tra.

Kavout a ra e vamm o leñva, hag, e berlezenn en diavaez, e sec’h he daelou d’ezi. Na tener e pok d’ezañ ! Heñ avat a lavar a rank kuit gant aon da lakaat e dad da gounnari. « Met, mamm, » emezañ, « bezit dinec’h diwar va fenn. A-benn eur bloaz pe zaou, ni a vezo eürus. » Hag e tiskleri istor e vizou d’ezi hag ar pez he devoa lavaret ar gorrigan d’ezañ ober.

« Gra eta, va faotrig, » emezi.

« Kenavezo neuze, mamm. Pelec’h emañ tad ? rak daoust d’ar pez en deus graet d’in, c’hoant gwelout anezañ am eus, ha pardoni a ran d’ezañ ha da Lell. »

« Mat, va faotrig. En tu-all emañ. »

Hag a pokont an eil d’egile.

Ha Bastig en tu-all, e vizou war e viz bihan,

Spontet eo an tad o welout mab ar roue en e di. Stoui a ra dirazañ o c’houlenn e zigarez ma ’z eo ken dister e di.

« Pet mab hoc’h eus ? » eme Vastig.

« Daou a zo anezo, aotrou priñs. »

« Digasit anezo amañ ma teuint ganin. »

« Setu amañ unan. Lell a vez graet anezañ. »

« Hag egile ? »

« Aet eo kuit. »

« Aet eo kuit ? »

« Skoet em boa gantañ. »

« Mat eo suja ar vugale. Kalonet fall e oa ? »

« Eun tammig. »

« Ha perak hoc’h eus skoet gantañ ? »

« Lavarout a rae laza ac’hanoun. »

« Krisat mab ! Laza e dad ! »

« Allas ! Allas ! »

« Ha klevet hoc’h eus an dra spontus-se gantañ ? »

« N’em eus ket avat, met e vreur amañ eo en deus diskleriet kement-se d’in, mantret va c’halon ouz e glevout. »

« Ha gwir eo ? Lell. Ha gwir eo ? »

Lell ne lavar seurt.

« Petra ? » eme Vaskig, « ne c’houlennez ket anzav ? »

Lell ne lavar seurt.

« Ha tamallet e vije bet da vreur e gaou ganez ? »

Lell ne lavar seurt.

« Tamall anezañ e gaou ac’h eus graet, eta ? Lavar pe e kredin kement-se. »

Lell a anzav e dorfed hag an tad da veza glac’haret.

« Lell a zeuio ganin memes tra. Mat e vezin outañ. Heñ avat a ranko beza mat ivez. »

« Hag e vezin, aotrou priñs. »

« Mat neuze. Deomp. »

Ha Baskig en hent. Hag heñ da balez ar roue. En amzer-se mab hemañ a oa an d’ar brezel, ha paket e oa bet gant al laeron-vor. Hounnez a oa ar vrud. Met e vatimant eo a oa bet bruzunet gant eun arne spontus, hag heñ taolet en eun enezenn na oa den enni.

Baskig, dre nerz e vizou, a voe kemeret, hep poan ebet, evit mab ar roue. Heñvel-dres e oa outañ hag en e zremm hag en e c’hiziou. Ha setu levenez vras er vro ouz e welout distro, rak karet e oa gant an holl, bihan ha bras. Graet e voe lidou kaer e pep keriadenn.

Beva a eure Baskig sioul eur pennad brao. Alc’houez kalon an holl a oa gantañ : mat a oa ivez avat ouz kement den. Ranna a rae e arc’hant gant an dud ezommek ; eur gomz vat a gave da lavarout d’ar re a c’houzañve poan ; cheñch a rae tu da galon ar re a oa er prizon ha dont a raent da veza tud eus ar gwella…

Klask a eure ivez cheñch kalon d’e vreur, rak Lell a lavare laza Baskig ma kavje anezañ. War e veno, Baskig eo a oa kaoz d’ezañ da rankout senti e palez ar roue, e lec’h beza digabestr er gêr o redek ar gedon.

Ha mab ar roue da Lell :

« Deuet out ganin amañ hag eürus out, a gredan. »

« Ya ’vat, aotrou priñs. »

« Ha koulskoude, Lell, me a oar ne dout nemet eur gaouiad hag emañ da vreur o kaout poan marteze, siouaz ! Met me a fell d’in ez afes da c’houlenn pardon digantañ. »

« Gwir a livirit, aotrou priñs, met keuz am eus da veza graet ar pez am eus graet. »

« Mat eo. Memes tra, kae da gavout da vreur. Em c’hambr emañ ha da-unan e vezi gantañ. »

Lell a ya, o klask en e benn penaos kas e vreur da welout ar bed-all. Met ne gred ket beza muntrer e kambr mab ar roue. « Pa gavin anezañ e lec’h-all, » emezañ, « me a roio eur stal nevez d’ezañ. »

E keit-se, Baskig a zo aet d’e gambr, ha gant e vizou war biz e galon, e teu d’ezañ an doare en devez pa vez er gêr.

Lell, pa zeu, a zo soubl e gein. Lavarout a ra e vreur d’ezañ :

« Galloud bras am eus amañ. Mab ar roue ha me a zo ar memes hini. Met pardoni a ran d‘it da gasoni ouzin. Disoñjomp eun dra ker poanius-all, ha bezomp gwir vreudeur gant karantez leiz hor c’halon. »

« Ya, Baskig, ha da drugarekaat a ran. »

Hag e pokont an eil d’egile.

Met, kerkent er maez, e ro Lell da c’houzout e lavare gevier e c’henou d’e galon adarre. En eur skei war eur c’hi dizrouk e kunuc’he : « Ma vijes-te bet va breur Baskig e oas krouget ! »

Mantret eo Baskig. Kavout a ra eun digarez bennak hag ez a d’ar gêr da gonta d’e vamm penaos emañ kont gant e vreur. Glac’haret eo houmañ ivez, ha lavarout a ra da Vaskig kaout truez ouz Lell.

« Hag em eus ivez leiz va c’halonig. » emezañ.

Hag heñ da vont en-dro d’e balez.

Eur brezel a voe diskleriet neuze d’ar roue gant eur roue-all. Baskig, mab ar roue, a gasas ar soudarded d’an emgann, ha gounit a eure e pep tachenn. Perak ? gant e vizou ne veze ket gwelet, hag e kleve petra a venne a enebour ober. E-giz-se ne voe ket diaes d’ezañ rei bazad d’egile hag an trec’h a chomas gantañ.

Pa voe distroet gant enor, e penn e arme, ar roue a fellas gantañ lakaat anezañ da ren en e lec’h, rak heñ a oa aet kozik ha kabac’h.

En desped da Vaskig e voe deiziaded ar goueliou a vije lidet en enor d’an darvoud pouezus-se. Ne ouie ken penaos ober, rak ar gorrigan n’he devoa roet kelennadurez d’ezañ nemet betek eno.

Hag heñ neuze mont d’ar c’hoad e-lec’h m’en devoa kavet an eienenn eus kement a vadou. Kavout a eure c’hoaz ar gorrigan, hag houmañ a lavaras d’ezañ :

« Na ro ket da gredi pelloc’h out gwir vab ar roue, rak keuz az pefe. Kae war eeun da gerc’hat anezañ. Me a c’houezo e goueliou ar vag a gavi er pleg-mor a welez ac’han. »

Ha Baskig d’an enezenn. Digas a reas mab ar roue d’e dad, hag e tisklerias ar wirionez.

Bec’h en devoe ar roue o kredi anezañ. A-benn ar fin e lavaras :

« Petra a c’hellin-me ober evit ar vad ac’h eus graet d’in ha d’am mab ? »

« Ne c’houlennan seurt, aotrou roue, nemet e kendalc’hfec’h en e garg Lell a zo breur d’in. Evidoun va-unan, eul loen-kezeg da sikour ac’hanoun da drei douar va zad. »

« Kae eta, den eus ar gwella, ha Doue d’az pennigo. Lell a chomo en e garg. Emichañs e labouro ervat. »

« Karout a rafen. Kenavezo va roue. »

« Kenavezo ! va muia-karet goude va mab. Laouen e vijen bet o kaout ac’hanout da eil vab d’in. Met peogwir eo beo da dud, e rez mat mont daveto. »

Ha Baskig a ya d’ar gêr. Seder e galon, e labour an douar, an douar a sav c’houez ker mat ha ker yac’hus anezañ.

E-giz m’he devoa gourc’hemennet ar gorrigan, mont a ra da gas he bizou d’ezi.

« Ho trugarekaat a ran, itron ger, da veza bet ker mat em c’heñver, ha ne reketan tra ken nemet beza karet gant va zad e-giz ma ’z oun karet gant va mamm. »

« Mat a lavarez, den yaouank. Ya, chom war ar maez : eno emañ ar gwir beoc’h ar gwir eürusted… D’az preur ez an bremañ da gas ar bizou-mañ. Ne ehan tamm d’ober droug gwasa ma c’hell. Ha poent eo d’ezañ paea. »

« Ho pet truez outañ, itron vat, ha grit d’ezañ distrei d’ar gêr da garout e dud. »

« Ne daio ket. »

« O ! itron vat. Truez ! »

« Amzer an druez a zo aet e-biou d’ezañ. »

« Truez ! Me a gar anezañ. »

« Mont a ran. Gant at bizou-mañ e raio burzudou kerkoulz ha te. Met droug eo a raio, ha paket e vezo ! »

« Gant ar bizou mat-se, itron ? »

« Ar bizou-mañ a zo eur laoñenn a zaou droc’h : vad a ra gant lod ha noazout gant re-all. »

Hag ar gorrigan da balez ar roue. Mont a ra da wrac’h koz, hag hi da Lell :

« Gant da vreur e oa eur bizou burzudus. »

« A ! ya ? »

« Setu heñ amañ. Dal ! »

« Mat, gwrac’h koz. Dal aze eur vozad gwenneien evit da boan. »

« N’em eus ket ezomm eus da arc’hant. Arc’hant laeret int : c’houez a zo ganto. »

« Lavar kement a gari. Muioc’h a ze a chomo em chakot (godell). »

« Ya ! Ya ! met diwall ! »

Hag ar gorrigan kuit.

Lell a glask gouzout petra a vad a zo er bizou. N’emañ kel pell o tont da c’houzout e c’hell gwelout hep beza gwelet gant den.

Hag heñ, gant e vizou, laerez teñzor ar roue, laerez traou eus ti ar roue.

Hag heñ, neuze avat, friko gantañ war friko.

Ker sod ez a ma ped ar roue da zont da leina d’e di. Digouezet e ti Lell, ar roue a gav d’ezañ emañ en e balez o tribi en e bladou aour gant e loaiou arc’hant.

Hag heñ lavarout :

« Lell, pelec’h ac’h eus kavet an traou kaer-mañ heñvel-beo ouz ar re am boa va-unan n’eus ket pell hag a zo aet gant eul laer bennak. Daoust ha n’eo ket ar re-mañ eo va re ? Va merk a zo warno ! Ha prena anezo ac’h eus graet ? »

Lell a ya ruz e-giz ar roz-moc’h.

Hag ar roue a c’hourc’hemenn kas Lell d’ar prizon. Lamet eo e vizou digantañ, hag a-benn eur pennad ez eo krouget war al leurgêr dirak an holl a ra an hu warnañ…

Ar roue, evit laouenaat Baskig eun tamm, a gas ar bizou d’ezañ, rak kredi a ra en bet laeret ar bizou-se gant Lell diwar Vaskig.

Baskig a ya da goad ar gorrigan da rei he bizou d’ezi.

Hirvoudi a ra o lavarout :

« Me ho ped, kemerit ho tra. Paneve d’ezañ, va breur n’en divije ket taolet ar vez war e dad hag e vamm. Ni holl a vije bet eürus er gêr paneve d’ar bizou-se… »

« N’eo ket va bizou, » eme ar gorrigan, « eo a zo bet kiriek da gement a zo c’hoarvezet. Nann, tamm ebet : da galon-te a zo eur galon vat, ha vad ac’h eus graet : kalon da vreur a oa brein, ha droug hepken he deus graet. Az pez soñj atao penaos :

Ha droug ha mad
A denn d’o had.


Kroaz ar Vretoned,
c’houevrer 1904.