Yannig Kolledamm

Eus Wikimammenn
Mont d’ar merdeerezh Mont d’ar c’hlask
Kroaz ar Vretoned, 1914



Eur marvailh nevez gant Loeiz ar Floc’h
————
YANNIG KOLLEDAMM


————


Gwechall goz, d’ar c’houlz ma oa gweturiou bras o kas tud ha marc’hadourez eus a Vrest da Bariz, e oa o chom war ribl an hent bras, en eur barrez damdost da Wengamp, eur plac’h koz gant he Yannig, he mab bihan.

Ar paotrig a oa bet desket d’ezan abred houarna kezeg gant eun amezeg.

Hogen e vamm-goz hag an amezeg-se a varvas trumm an eil warlerc’h egile, ha Yannig, o welet n’en devoa den ebet ken, a yeas da foueta bro, da glask labour war e vicher.

Skuiz-maro, e galon mantret gant ar glac’har, ar c’hrennard, eun nozvez, en em roas da hirvoudi er c’hoad, e lec’h m’edo gourvezet. — « Va Doue, emezan, pegen fall eo an dud e-kenver ar paour kêz dilezet, pa ne roont ket zoken eun tammig plouz e korn ar c’hraou d’an emzivad ! » Hag ar paotrig a ouele dourek…

En eun taol-kont, eun itron goz, gwisket en aour, a baras dirazan e-kreiz eur sklerijen skedus meurbet.

— « Sec’h da zaerou, mignon bihan, emezi, ha deus ganen d’am zi, ma roin d’it eur benveg talvoudus. »

Spouronet, ar paotrig a heuilhas ar wrac’h koz hag, eur pennad goude, e oa etre e zaouarn eur morzol aour hag a roe d’e vestr eur gwenneg gounidegez dre daol skoet gantan.

Ar c’hrennard a drugarekaas a-greiz kalon e vadoberourez hag a gimiadas diouti, e vorzol aour gantan war e skoaz.

Kaer en devoe Yann goulenn labour er goveliou a gave war e hent, den ne c’houle e zigemer. Darn zoken a wapae anezan, hen lezhanve « paotr e vorzolig ».

Koulskoude, « Rodig a dro, A red bro », hag hor paotr pemzek vloaz a en em gavas eun devez eo eur barrezig vihan damdost da Vitré. Eno, war ribl an hent bras, eur paotr, teo ha du gant ar moged glaou-douar, a oa war gorf e roched o houarna marc’h portez eur meliner diwar-dro.

Yannig a yeas e ti ar goveller ha, gant eur vouez o krena, e c’houlas eur banne dour da derri e zec’hed. Eur plac’h a hanter-kant vloaz pe wardro a roas d’ar beajour yaouank eur werennad jistr, hag a c’houlas ouz ar paotr petra a rae gant ar morzolig a oa gantan war e skoaz.

— « Houarner kezeg oun, itron, hag o klask labour war va micher. Goulennet am eus a-gleiz hag a-zeou, ha den ne c’houl va digemer. »

— « Digouezet mat out aman, mabig, rak ma den a zo o klask eun deskard. Eman o tigouezout, end-eün, d’an ti gant meliner Penarroz. Me a gaozeo evidout, ha sur e vezi digemeret.

Eur c’hard eur goude, Yannig a oa mevel bihan e ti Jakez Pettorek, mestr goveller.

Antronoz ar beure, Jakez ha Yannig a oa o daou er c’hovel. Hern kezeg a oa da ober, hep konta eur bern benviou a-benn an eost.

Yannig a oa ordrenet d’ezan chacha war ar vegin ha skei war an houarn ruz. E lec’h kemer ar morzol bras ha skei kalet evit plada an houarn ruz, ar mevel bihan a gemeras e vorzolig aour, hag, a-benn m’en dije skoet pemp pe c’houec’h taol, an houarn a oa dres ouz troad al loen-kezeg.

Jakez, o welet eun hevelep gouiziegez d’e vevel, a gemeras aon, doan dioutan. Laret a reas zoken d’e wreg e oa e vevel niz pe genderv d’an diaoul. Red e oa bet d’ar paotr diskleria fraez d’an daou bried ar pez a oa c’hoarvezet gantan er c’hoad ha laret en devoa bet ar morzol aour gant eur wrac’h koz. A-nebeudou e teuas a-benn da zizoania an daou bried, hag e voe lezet da c’hoari gant e vorzol aour evel ma karie.

A-benn eiz deiz goude-ze, kement tamm houarn a oa e govel Jakez a oa graet hern kezeg ganto, hag holl gant Yannig. Ar mestr goveller a oa stad ennan, a c’hellit kredi, ha ne ouie penaos diskouez e anaoudegez-vad d’e vevel yaouank. Ouspenn ma rae hern en eur c’hoari gant eun dournadig glaou bep ar mare, e ouie c’hoaz Yannig houarna kezeg a-zoare, hag, a-benn ma vije bet al loen e-pad pemp minuten stag ouz ar ruilhen, e oa ive staget pevar houarn d’ezan ha staget mat ;… morse ne enklaoue eul loen.

Ar brud a redas dre bevar c’horn ar c’hanton e oa en em gavet e ti Jakez Pettorek eun houarner dispar, ha kement labourer-douar a oa a deue di da lakaat houarna e gezeg, netra nemet evit gwelet ar mestr yaouank o labourat.

Setu ma oa kollet o labour, o fratikou (o hostizien) gant an holl houarnerien a oa war-dro Vitré, rak Jakez, p’eo gwir e rae buhan ha digoust al labour, a c’helle rei gwelloc’h marc’had pep houarn.

En eur ger, ouspen daou c’hant loen bemdez a veze houarnet e ti Jakez, ha c’hoaz heman n’en em emelle ken nemeur eus e c’hovel. N’en doa da ober nemet kont pep-hini, digemer an arc’hant, pourvei houarn ha glaou d’ar mevel.

P’eo gwir e oa kalz labour, e oa red ivez kaout traou a-zoare da ober al labour-ze. Evel-se, eur miz goude m’oa digouezet Yannig e ti Jakez, e voe red kreski an ti, ar c’hovell, ha kaout eul lec’h distro da zigemeret ar c’hezeg a deue niverusoc’h bemdez. Setu ’ta Jakez a brenas eun dachennad douar hag a lakeas sevel evitan eur stal gaer hag eun ti a zoare da zigemer an dud. Bemdez, e-kerz an deiz, ne weled nemet kezeg o tont hag o vont dre an henchou, bet holl e govel Jakez.

Ar goveller hag e wreg a oa evurus meurbet. Netra n’o devoa da ober nemet dibri, eva eus an traou a rae vad d’ezo ha lakaat arc’hant a-verniou a-gostez.

Yannig-hen a oa manet paotr yaouank. Bet e oa, koulskoude, meur a wech o c’houlen merc’hed yaouank ; met, allas ! bep taol e veze roet e zac’h d’ezan, rak holl e larent d’ezan e oa en em werzet d’an diaoul, korf hag ene. Setu, ’ta, ar paour kêz Yannig, gant e daoliou gouizieget, a rankas chom dizimez.

Ugent vloaz e oa bet evel-se ar voul gant Jakez teo, n’oa nemetan da houarna kezeg kanton Vitré. Koulskoude, an evurusted a zo berr er bed-man, hag e ve diskaret an den pa ye en e wir wella o kemer perz en evurusted. An ankou didrue, leun a warizi, o welet ez ae mad an traou gant an daou bried, a falc’has unan : Jakez a renkas gouela d’e wreg vadelezus diskaret gant eur c’hlenved berr.

Adalek neuze, ar pried, lezet e-unan gant e holl vadou, a en em roas da eva ha, bloaz goude, e gorf a yeas d’ar vered.

Yannig a voe neuze e-unan e penn ar stal vras. Kement a oa en ti hag er c’hovel a oa d’ezan ha, koulskoude, n’oa ket evurus ! Eun durzunel a vanke d’ezan en e gaoued ha, kaer en devoa furchal ar c’hoajou, holl e redent dirazan er c’hoad all.

Eun devez e touas eur zonj d’ezan. Ennan e-unan e sonje n’oa ket red d’ezan tenna o labour digant ar vicherourien all, p’en devoa danvez a-walc’h evit beva, p’eo gwir ne gave gwreg ebet. Lakaat a reas, eta, gwerz war e stal hag, eur pennad goude p’en devoe kavet eun den pinvidik eus ar vro da rei d’ezan hanter-kant mil lur evit e strob, ez eas er maez eus ar vro. E vorzol en devoa gwerzet ivez pemp kant mil lur. Mont a reas neuze da chom en eur barrez vihan damdost da Bempoul.

Eno, gant diou vatez, e talc’has hostaleri. A-us d’an nor e verkas ar c’homzou-man : « Aman e ve roet da zibri evit man d’an dud paour. »

Buhan e redas ar brud eus an hostareri vadelezus-se, savet en eur c’hroaz-hent ha, buhan ivez ar beorien a ziredas evit gwelet ha gwir e oa ar poz a oa merket war an ti.

E gwirionez, kement paour a dremene a veze digemeret mat : digaset e veze war an daol ar c’hig sal, ar bara hag a jistr, ha niverus e oa ar beorien a drugarekae ar madoberour dispar digouezet er vro evit mad ar glaskerien vara.

Hogen, dre ma wele ezommou bras ar beorien hag ar vad a oa da ober, Yannig a brenas ker daou bark bras a oa e-tal e di. Sonjal a rae en dije er parkeier-ze a bep sort legumach, hag e c’hallje en doare-ze maga muioc’h a dud, terri o naon da vuioc’h a beorien.

Met, ar parkeier a oa red labourat a zoare a-benn kaout enno trevadou mad. Petra ’rae ze ? Ar beorien o-unan a labourje an douar, hag eun eur labour digant pep-hini eus ar re a zaremprede an ti a vije a-walc’h evit labourat an douar ha kaout peadra da derri naon meur a hini.

Setu ’ta, pa oa deut ar mare da labourat an douar, Yannig, pa deue eur paour bennak da doull e zor, a lare d’ezan kemer eur bal ha mont en dachen e-pad eun eur hepken, da balat, da c’hortoz ar pred.

Darn a zente, a gemere ar benveg, a yê da labourat. Darn all a lare n’oant ket gouest d’ober al labour. Unan a lare ’oa kamm, ne c’helle ket plega ; unan all a damalle d’ar boan gein, d’ar boan izili ; eun all a lare ’oa luch ; eun all kroumm, hag, en eur ger, pep-hini a damalle d’e boan. Deut e oa, tremenet e oa zoken ar mare da labourat ar parkeier ha, panefe m’en devoa Yannig paeet tud evit labourat e zouar, ne vije bet man enno.

Yannig neuze a welas e oa darn eus ar beorien mad da lonka e vara, e gig sall hag e jistr, keit ha ne c’houlenne ket labour diganto ; met e oant deut fall-tre, pa c’houle outo plega da labourat ; neuze e vezent karget a zigareziou : e oant luch, kamm pe kroumm.

Eun nozvez, Yannig a oa gantan daou pe dri baour ouz taol o koania, pa zigouezas pevar lakepot en ti. Gwisket fall e oant ; lavaret a reant e oant labourerien o klask labour, n’o devoa ket eun diner da gaout eun tamm bara.

Yannig neuze a lavaras d’ezo azeza ouz taol ha karga o c’hof gant ar pez a yoa. Ar pevar c’hanfard, du gant an naon, a lonkas kig ha bara, hep ankouaat ar jistr mad. Pa voe leuniet o c’hof, unan anezo a zavas trumm, a dapas krog e mestr an ti ha, buhanoc’h evit laret, Yannig a oa liammet penn-kil-ha-troad.

— « Ro d’eomp breman da arc’hant, pe, a-benn pemp minuten, kement den a zo en ti a zo maro. »

— « Oh ! n’eo ket red d’eoc’h va liamma evit kaout va arc’hant. A-hont, en armel d’an nec’h eman va madou. Kemerit kement a gavot. Me, pa vezin paour, a labouro da c’hounit va bara ; ne varvin ket gant an naon. »

An holl en ti a oa sebezet o welet ar pez a oa ken trumm digouezet. An diou vatez hag an tri baour ne gredent ket finval ; an noriou a oa prenet, an alc’houeziou a oa gant ar ganfarded. M’o dije êsaet youc’hal pe tec’het, e vijent bet lazet ; dre-re, gwella o devoa da ober e oa chom sioul, ha lezel al lakipoted da c’hoari o fenn bihan keit ha ma karchent.

Pemp minuten goude, ar pevar c’hanfard a ziskennas gant o bec’h a aour hag a arc’hant.

Pa voent aet a-bell, ar vatez a ziliammas he mestr ha da hanter-noz an holl a yeas da gousket.

Antronoz ar beure, Yannig a welas e-tal e wele eur gaoued houarn, eur c’hi bihan ruz e-barz ha n’oa ket kement hag eur c’haz.

Harzal a rae ar paour kêz loen bihan ; mall en devoa da vont er-maez eus ar gaoued. Yannig, strafullhet, ne ouie ket petra da zonjal eus ar c’hi-ze ; na piou en devoa e zigaset d’ezan en noz, p’eo gwir e oa prenet start an dorojou. N’eus forz ! tapout a reas ar gaoued ; digeri a reas an nor hag ar c’hi bihan ruz a deuas kerkent er-maez hag en em lakas trumm da lipat dremm e vestr e sin a anaoudegez-vad.

En eur c’horn eus ar gaoued Yannig a gavas eun tamm paper pleget hag, er paper, eur melezour lugernus. Lenn a reas ar c’homzou-man skrivet war ar baper : « Lak ar c’hi bihan war an hent, kerz d’e heul hag, en eur c’hoad, e kavi al laeron. P’o gweli, tro warno ar melezour bihan ha kerkent e vezint dallet gant ar sked. Tenn neuze da arc’hant diganto, kuz da denzor en douar ha kerz da laret d’an archerin e pelec’h eman al laeron, an dorfetourien. Evit da gastiza da veza roet da zibri ha da eva ken dievez da dud fall, e teui war bennou da zaoulin eus da di betek da denzor, pe, ma ne deuez ket, ne gavi ket da arc’hant. Hiviziken, gra gwelloc’h impli eus da arc’hant ; ro d’ar paour a zo e gwirionez ezommek, ha lez hep da aluzen kement den a c’hell labourat. Labour a-walc’h a zo, met kalz a dud didalvez a zo ivez a c’houlen arc’hant ha boued hep labour. »

Yannig a welas e oa re wir ar c’homzou merket war ar paper. Ober a reas penn-da-benn ar pez a oa gourc’hemennet d’ezan ; rei a reas an aluzen da galz a beorien, met, araok rei, e ouie ervat ez ae e arc’hant da rei bara da dud ezommek.

Loeiz ar Floc’h.