Histoér er Vretoned/a-bezh
- HISTOÉR
VRETONED
 |
|
|
1900 vlé-sou, én amzér ma viùé Hun Salvér ar en doar, be oé én tu-ral ag er mor ur bobl tud kalonek deit ne houiér ket a beban. Er Vretoned e vezé laret anehé. Ou bro, groñnet a zeur a bep tu, e oé hanùet Inizen er Vretoned [1].
En Aviél e oé bet predéget abret d’er Vretoned. 300 vlé goudé gañnedigeh Hun Salvér, paudmat anehé e hélié er lézen a grechéneh. Ér blé 314, ur blé arlerh men doé en anpeleur Konstantin dakoret er peah d’en Iliz, ur tad eskobed e oé tolpet é Arl, ér hreisté a Frans, ha be oé én ou mesk tri eskob breton. Be oé eskobed breton é Rimini [2].
Er blé kent, sant Hilair a Boitié, forbañnet én Azi, en doé kaset d’eskobed er Vretoned unan ag er livreu en doé groeit.
Un eskob a Frans, sant Jermén, e sekouras drest ol sonnat er fé émesk er Vretoned, én amzér ma oent hoah é chom é Breiz-Veur [3]. Ean e bredégé én ilizieu, ar er mézeu, ar er plasenneu a gér.
Kouvandeu er Vretoned é Breiz-Veur, — Sant Athanas, forbañnet én Éjipt, en doé guélet a dost buhé santél ha souéhus en ermited oeit d’en dezerh ag en Thébaïd aveit gobér penijen. Sant Athanas e skriùas buhé sant Antoén ermit, ardro er blé 360. Er livr-sen e blijas d’er ré en doé ean lénet ha drest ol d’er Vretoned. Kauz e oé bet d’un nivér bras anehé de droein kein d’er plijadurieu ag er bed ha d’hum durel d’er penijenneu rustan.
Open en dra-zé, er Vretoned hum blijé bras, èl bremen, é vonet é perhinded d’er broieu pèl. É amzér sant Jérôm, de laret é ardro er blé 400, paud-mat anehé e ié de Jéruzalem. Er berhinderion, és é gout, ur huéh ma oent arriù ken tost d’en Éjipt, e zelié monet de huélet er houvandeu ag en Thébaïd hag er venéh santél e oé inou, ker brudet ér bed abéh. Én Doar-Santél memb ind e gavé kourvandeu a leih. Sant Siméon « er burhud souéhusan e oé ar en doar » e huélé liés Bretoned doh troed é bilér.
Ardro er blé 500, be oe é Inizen er Vretoned un nivér bras a gouvandeu, ha mar a unan e oé èl parrézieu. Kouvand Bangor e oé rañnet é seih loden, ha pep loden en doé tri hand menah. Rah é hounient ou bara é labourat doar. Ind e garé ou bro : un dé ma oé deit en anemized de vrezélat doh ou broïz, er venéh e iunas tri dé hag e ias de bedein étal en dachen a vrezél. Er Vretoned e oé bet feahet hag Éthelfrid, roué er Sauzoned, ur paian dinatur ha didruhé, e lauskas é soudarded de fardein ar er venéh. 1200 anehé e oé bet lahet.
Ér houvandeu-sen en dud e bedé, e hré skol d’er vugalé, e labouré. É kouvand Kil-Roz hag é kouvand Sant-Azaf rah er labourieu e oé groeit ér parkeu hemb loñ erbet : er labour groeit d’er liésan get éhén ha ronsed, e vezé groeit dré er venéh. Kas er loñned de vouitat, hadein, cherrein ha dornein er bléad, malein er gran get melinieu troeit get en divréh, chetu labourieu pamdiek er venéh.
Rust e oé biùein ér houvandeu-sé. Jamés ne vezé dèbret kig én-hé, é mar a unan memb ne oé ket dèbret pisked. Légumaj, grouiad lezeu, get un nebed halén hag un tammig bara, chetu biùans er venéh. Leah, guitot, leah keijet get deur, pé deur sklér, chetu ou ivaj.
É mar a gouvand é vezé iunet bamdé. Sant Kolomban e laré : « Ret é iun bamdé, just kerklous èl men dé ret pedein bamdé. »
Chetu penaus é viùé én amzér-sé serviterion en Eutru Doué é bro hun tadeu. En dra-zen e zisko petra e hellent gobér get er sekour a hrès Doué, a pen doé ridet ar ou zal en deur ag er vadient. Kement a santeleh, a nerh, hag épad hir amzér, tri pé pear hand vlé, e zou un inour bras eit ur vro [4].
Er Vretoned, pèl bras doh er gér a Rom, n’ou doé ket bet kement d’andur a berh en anpeleured paian él er grechénion a mar a gornad bro ag er ranteleh. N’ou doé ket bet en eur vat de skuill ou goed aveit Jézus-Krist, d’andur « er martir ru », èl ma larent [5] ; ha vennein e hrent hum zigol én ur mod aral, é hobér penijenneu rust ha kalet, é poéniein de strèu er lézen a grechéneh, én ur gastiein ou horv dré er martir hir ha talvoudus ag er benijen.
En Armorik pé en Arvor e vezé laret guéharal ag er vro bourus en doé plijet get Doué rein d’hun tadeu, a pe oé bet ret dehé trézein er mor ha téh éraug en Anglézed.
50 vlé éraug gañnedigeh Hun Salvér, en Arvor en doé koéhet étré dehorn er Roméned. Ur huéh ma oé achiù er brezél, er Roméned en doé groeit ér vro labour ag er choéj. Betag nezé en Arvorizion e viùé é lojelleu groeit get mein ha bareu koed. Er Roméned e ziskas dehé masonat ha seùel tiér. Kavet vé hoah é mar a barréz restajeu ag en tiér ou doé saùet, brikenneu ha tivlenneu ru en doé chervijet dehé.
Eit monet ésoh ag ur pen d’er pen aral ag er vro, er Roméned e ganpenné henteu ledan hir ha braù, paùéet get mein. Guélet vé hoah anehé én hur bro ; Henteu er Roméned e vé laret anehé.
Er Roméned e vezulas eùé rah en tachenneu hag e hras er hetan kadastr.
Jul Sézar én Arvor (52 érauk J. K.) — Jul Sézar, ur brezélaour brudet davéet dré er gér a Rom, en des lakeit dré skriù péker kalet oé bet er brezél én Arvor, pegement a boén en doé bet é tonet de ben ag en dud a vro Guéned, duah de vonet ar en deur hag akourset de seùel kérieu ar vord er mor. En Arvorizion hum denné én ou hérieu get ou biùans hag ou madeu, e drohé rah en henteu get fozelleu don ha ledan, hag er Roméned n’hellent ket tostat.
Jul Sézar é oé bet ret dehon gobér lestri ha brezélat ar er mor. Lokmariakér, revé ma kredér, en doé guélet un taul krog eahus étré Roméned ha Guénedis. Lestri er ré-men e oé bet dismantet hag er gér a Huéned distrujet akerh.
Jul Sézar e hras lakat d’er marù en dud inouraplan ha guerhein rah er réral eit bout sklaved : groagé, pautred, merhed ; er ré goh èl er ré iouank. — Éraug gañnedigeh Hun Salvér, kent ma oé deit de laret é telié en dud hum garein èl bredér, ne oé ket a druhé aveit er ré e oé keméret ér brezél. Guerhet oent èl loñned ha stleijet de Rom eit tremén en achimant a ou buhé ér labourieu hag ér poénieu kaletan, édan mistr digalon ha dinatur.
Er lézen a grechéneh strèuet én Arvor. — 250 vlé goudé marù Hun Salvér, ér blé 288, ur goarnour e zas a berh en anpeleur a Rom d’er gér a Nañned, ha kentéh é hourhemennas klah perhuéh mat ol er grechénion e oé inou.
Deu vrér, Donasian ha Rogasian, saùet ag ur fameill inourapl a Nañned, e oé bet degaset dirak é dribunal. « Me gleu laret, emé ean, é tisprizet douéed en anpeleur hag é hoalgonzet anehé. Me gleu laret é klasket gouni er réral hag ou lakat de héli lézen un dén staget doh ur groéz. » Donasian e reskondas dehon : « Er huirioné e laret ; ne glaskan meit un dra : laket er réral de zigor ou deulegad, eit ma troeint kein d’ou amoedaj ha d’ou fal gredenneu, ha ma chervijeint a galon vat Jézus-Krist. Ean hembkin e zou Doué. Ean hembkin e vérit bout adoret. »
Rogasian e laras : « Petra é hou touéed ? Limajeu groeit get mein pé get koed, a eur pé a argand ; n’ou des na spered na buhé, ha n’hellant ket bouljal. »
En neu vrér e oé bet taulet ér prizon ha dibennet.
Deu vrér hag e skuill ou goed kentoh eit nahein er fé, kentoh eit troein kein de lézen Jézus-Krist, chetu penaus en des komanset én Armorik histoér er relijion a grechéneh.
En neu vrér-sen e oé bet merhat gouniet d’er guir fé dré sant Klair, ketan eskob a Nañned. Hanen e ias de guh un herrad, tré ma chomas é kér er goarnour didruhé en doé lakeit d’er marù Donasian ha Rogasian. Kentéh ma oé bet arsaùet a vrezélat énep d’er grechénion, ean e zas éndro de Nañned.
Mes sant Martin, eskob a Dour, e labouras muian eit strèuein ér vro-men er lézen a grechéneh, ur pear hand vlé benak arlerh gañnedigeh Hun Salvér (372-397). Sant Martin e zou bet unan ag en apostoled gredusan ha brudetan a é amzér. A pe oé bet hanùet de vout eskob a Dour, ne oé ket hoah kalz a grechénion ér hornad bro-sé, mes sant Martin e labouras get ur gred berùidant aveit distruj tanpleu er faus douéed ha seùel én ou léh ilizieu ha kouvandeu. Ean e bredégé en Aviél hag e gasé béléan de bredeg d’en Armorik. Chetu perak ne faut ket bout souéhet mar kavér én hun bro tost de gant parréz hag en des keméret sant Martin eit patrom.
Én amzér-sé ne oé ket hoah eskob erbet é Guéned. Marù oé sant Martin a houdé tri uigent vlé-sou, pe oé bet lakeit é Guéned er hetan eskob hag e zou bet dalhet chonj anehou, sant Patern (461).
En Arvor e chomas hir amzér édan bili er Roméned. Mes ardro er blé 400, un nivér bras a anemized deit ag er saù-hiaul e goéhas ar er Vro-Gal hag e drézas en Arvor én ur zismantein borheu ha kérieu. Er Roméned e oé bet ret dehé plégein ha kuitat er vro.
Un herrad benak arlerh, er Vretoned e huélas eùé paiañned didruhé [6] é kargein arnehé muioh pé mui én ou inizen, hag aveit téh én ou raug ind e zas a vostad de zoarein d’en Arvor.
Én ur arriù ér vro-men, er Vretoned ne gavent na kér na penhér erbet én é saù. Rah é oent bet distrujet pé losket. Revé en dud abil, en tri hard ag er vro ne oé nameit un dezerh pe arriùas er Vretoned ar ou lestri, a vandenneu, pep banden, pep bouchad édan mestroni un dén kalonek, ur brezélaour nerhus erhoalh eit ou dihuen, — hag eùé édan mestroni ur menah benak, un dén karet e sellent èl ou ferson, hag e chomé geté eit ou honfortein én ou forbannereh.
Pep banden e geméré er hornad bro e blijé muian dehi. Nezen é saùér lojelleu hag en hum lakér de zigor doar. Chetu penaus en des komanset paudmat a barrézieu (ur barréz pé ur plou) : Plouhinek, Plougoumelen, Ploermel, Ploerdut, Pleùignér, Pluergat. Mar a barréz en des komanset dré ur houvand (lann) : Languidic, Landévant, Lanvaudan ; pé dré un ermitaj (loc) : Locmalo, Locqueltas, Logunéh. Rak mar a huéh é vezé guélet menéh é arriù a vandenneu, get ou amied hag ou serviterion. Kentéh ma oent dichennet a ou lestri, ind e saùé ur houvand. Ne oent ket pèl é hobér pep unan é lojellig get motad pé get planch. Chetu ur houvand. Ur chapél e vezé saùet é kreiz, hag éndro dehon ur pikol garh eit parrat doh er loñned gouiù a dostad. Ha nezen é vezé komanset labourat gredus get er bal, er bigel, er rastel hag en arèr, deustou d’er iunieu kaletan ha d’er pedenneu hiran.
Ér blé 548, un eskob santél hanùet Sanson, ur vostad menéh getou, en doé doaret ér hornad bro men dé bremen er gér a Sant-Maleu. Ne gavas ar vord er mor meit ur lojellig, hag én-hou ur heh dén ha diù voéz skoeit d’er hlinued. Er mestr ag en ti, néhanset kaer, n’hellé ket guellat d’é verh na d’é voéz, na monet de houlen sekour, get hañni, rak ne oé ket nameit-hou ér hornad. Sanson e huellas d’en niù voéz, hag er heh dén, eit diskoein é hradvat d’er sant, e laras dehon : « Rah en doar e huélet dirak-oh e zou d’ein. Klasket ha choéjet en dachen e blijou guellan d’oh. M’hé ra d’oh a galon vat. » Sanson hag é venéh e dréz er vro ag un tu d’en aral kent kavet ur léh eit seùel ur houvand.
Chetu un dra hag e zisko splann é pé stad izelek ha truhek é oé koéhet er vro arlerh ma oé bet dilézet get er Roméned. Strèuek bras e oé en dud, hag én doareuiér lausket de boéz ne greské meit drein ha koedeu. Hag open, en dud ag en Armorik e oé hoah taulet d’er baiañnaj. Unan anehé, hanùet Alvandus, e hoalgasas é Noal sant Goneri, ur menah oeit de greiz ur hoed d’hobér penijen. Ur paian aral, krioh eit Alvandus, e lakas d’er marù sant Bihui, oeit betag er Blañoah de bedein Doué disorb ha didrouz.
eit er Vretoned deit de chom d’en Arvor.
1.) De getan pen konvertiset ou des rah er baiañned e chomé hoah ér vro-men.
2.) Én amzér-sé, guélet vezé mar a huéh, memb émesk er grechénion, torfeteu ha treu diganpen. Er venéh e saùé lam er ré goann, a pe vezent goalgaset get tud kri ha dinatur, get ré kriùoh eit-hé. Hemb doujein nitra, er venéh e hré brezél d’en dud fal, e saùé memb énep d’er vistr ag er vro a pe fauté dehé lakat goask ar ou sujité.
3.) Er venéh en des saùet en ilizieu ha komanset elsen er parrézieu : Briek, Guénolé, Corantin, Paul Aurélian, Tudual, Sanson, Magloér, Maleu, Geltas, Hervé, Guénael, chetu menéh hag en des labouret eit sonnat er fé én hun bro.
4.) Én ur bredég en Aviél, é tihrouiennein er fal gredenneu émesk en dud, ind e zigoré er lanneu, er hoedeu. Ind e denné er fal lezeu ag en doar, eit er lakat de zoug est, èl ma tennent er fal lezeu ag en ineañneu eit ou lakat d’hobér évreu mat ha talvoudus eit er baradouiz. Er venéh en des bet kement a boén get er labour-men èl get er réral.
A pe arriùent én Armorik, ind e gavé ur vro meinnek, dezerh, difréh, doareu goleit a zrein hag a spern. Eit netat un dachen ken diés de labourat, ret e oé huizein ha poéniein hemb arsaù. Ret e oé kavet un nerh, ur basianted drest ordinér. Er Vretoned, kaset kuit ag ou bro, forbannet, diskonfortet, ou halon malet get er gloéz, diskaret d’er soufranseu, men en ou devehé ind kavet nerh ha kalon erhoalh eit lakat er vro-men é stad de zoug bléad ? Chetu perak er penneu-tiegeh, én ur arriù, hum laké de jiboésat, de bisketat, de zesaù loñned, mes me zigorent ket doar. Ha neoah eit lakat ur bobl de chom staget doh ur vro, ret é er lakat de hrouiennein ér vro-sé, ret é ma tennou é viùans ag en doar, doh en arat hag er palatat. Nen dé ket é jiboésat é kemér en dud grouiad én ur vro.
Gourhemennet oé d’er venéh labourat, ind e labouré bamdé ; ind e labouré doar. Ne houlennent ket mar vehé bet hir na diés er labour én ur vro ker meinnek. Ne houlennent ket mar ou devehé gellet disoh. Ind e labouré, rak un devér e oé aveité. Tuchant éndro de bep kouvand é vezé kavet pradeuiér ha parkeuiér goleit a vléad. É huélet kement-sé, en dud a ziar er mézeu e hra eldé. Paudmat e za de ziskein labourat devat-hé, e saù ou ziér étal er houvand. Elsen é komansé er pennérieu, er hérieu : Logunéh, Redon, Kenperlé.
5.) Er venéh e dolpé er vugalé hag e hré skol dehé én ou houvandeu.
Er Sent en des labouret ér vro. — Er Vretoned nen dint ket ankoéhus. Diskoeit ou des perpet ou gradvat d’er Sent en doé bet karanté aveit-hé guéharal, d’er sent en doé trézet er mor aveit donet de rein konfortans d’ou breder divroet. Er lod brasan anehé en des ankoéheit hanùeu er vrezélerion vras ag ou bro, mes n’ou des chet ankoéheit hanùeu er Sent, hanùeu ou gobérerion vat ; hag é guirioné er labour groeit dré er Sent e zou padusoh eit en hani groeit dré en dud hag hum blij ér foetereh hag én emgann.
Sant Briek. — Sant Briek e zas de zoarein ér hornad bro men dé bremen er gér a Sant-Briek. Be oé geton deu gand menah. Kent pèl er gué e zou taulet, en doar digoret, ur houvand e zou saùet, hag étal er houvand en dud e gomans hum dolpein. Chetu penaus en des komanset er gér a Sant-Briek.
Sant Ivi. — Sant Ivi en doe doaret er hreisnoz a Vreiz. Arlerh en devout trézet koedeu bras, chetu ean disohet én tachad ma komans mamennein er Blañoah. Sant Ivi e héli er stér hag e arriù léh men dé bremen er gér a Bondi. Ne oé ket én amzér-sé pont erbet ar er Blañoah.
Sant Ivi e hras unan ha chetu perak é hes bet dalhet de laret anehou Pont-Ivi. Saùet oé bet ur penhér étal er pond-sé ha chetu penaus en des komanset er gér a Bondi.
Sant Sanson. — Er sant-men, saùet ag ur fameill a noblans ag en Angletèr ha skoleit é kouvand sant Iltud, en doé ur spered digor, pen dé guir sant Iltud ean-memb, supérior ér houvand-sé, e houlenné aviz geton mar a huéh, a pe gavé ér Skritur Santél mar a dra diés de gonpren. Deit de vout béleg ardro en oed a dregont vlé, Sanson, arlerh en devout predéget un herrad en Aviél én Irland, e ias d’er houvand hag e zougas rah é fameill d’hobér èldon é dad, é vam, é bemp brér, é iondr, é ganderùed. Ur vuhé didrouz én ur léh diamen ha disafar e blijé bras dehou, mes tuchant arlerh ma oé bet hanùet de vout supérior ag er houvand ha sakret eskob, ean e gleuas un dé ur voéh é laret dehon trézein er mor ha donet d’en Arvor. Chetu ean kentéh é kemér é livreu ha rah é dreu hag é tonet de zoarein d’er hornad bro men dé bremen er gér a Sant-Maleu. A pe oé goulennet geton perak é oé deit d’er vro-men, ean e reskondé :
« Deit on a berh Doué aveit predeg en Aviél, aveit tennein en dud a vouillen er péhed, eit laret d’en dud nen des chet meit un Doué, en Hani e adoran. »
Sanson, ketan eskob a Dol, e saúas éleih a gouvandeu. Gredus e oé bet de zihuen er vro doh fallanté Konomor.
Kredein e hrér é ma sant Sanson ha sant Téliaù en dés er ré getan plantet avalenneu ér hornad bro-men.
Sant Tudual. — Sant Tudual e zas d’en Armorik get 60 menah, hemb konz ag er serviterion staget doh er houvand, hag e zoaras ér hornad-bro men dé bremen Morlaix. Tudual e zou bet un Apostol bras ha douget de seùel kouvandeu ; sekouret mat oé get é zisipled sant Kireg ha sant Briek. Én un tachad er mor, pen dé d’er lué, e holé rah en doareuiér, ha diés bras e oé d’en dud trémen dré inou. Tudual e hras seùel ur pont hanùet goudé Pont-Tudual pé Pontual.
Sant Paul. — Sant Paul, deit get ur vostad disipled de zoarein de gornad Brest, e gavas é kreiz ur hoed ur bugul é hoarn é loñned hag e houlennas geton più oé hag émen é chomé er mestr ag er vro. « É han d’en diskoein d’oh ; deit genein, emé ean. Er hont Vitur e vé groeit anehou, ur hrechén mat é. Dehon é er bandenneu moh e hoarnan. »
Tra souéhus ! én amzér ma arriùé er Vretoned ér vro-men, ardro er blé 500 arlerh gañnedigeh Hun Salvér, ne oé ket kavet én-hi labourizion doar ; ne gavér meit bugulion get tolpadeu loñned. A houdé ma oé oeit er Roméned ér méz ag er vro, kant vlé kent, en doar e oé lausket de boéz.
En dud, strèuek bras, e hounié ou bouid é tesaù loñned. Er moh e gavé miz ou goalh ér hoedeu bras e holé kazi rah er vro.
Er hont Vitur e oé é hobér ur haer a labour, pe zigoéhas Paul geton ; é oé é skriù en Aviél. Vitur e oé arriù a houdé un herrad amzér én Armorik, mes ag er memb fameill e oent ou deu.
Paul e zou bet un apostol gredus hag er hetan eskob a vro Léon. Saùet en des un nivér bras a ilizieu, a chapélieu hag a gouvandeu aveit er Vretoned e arriùé a vostad hemb arsaù. Paudmat a barrézieu ag er vro-sé en des goarnet é hanù : Lanpaul-Ploudalmézeu, Lanpaul-Guimilieu, Moustér-Paul.
Én ur labourat aveit en Eutru Doué, er sent a Vreiz n’ankoéhent ket a labourat aveit degas ézemant ér vro. Én ur arriú é Kastel-Paul (Sant Pol de Léon), ur gér saùet dré er Roméned, mes losket ha dismantet a houdé guersou, Paul ne gavas meit moh gouiù ha guérèn. Paul e cherras er guérén, e zesaùas anehé hag ou strèuas dré er vro. — Ean e zas eué de ben a zesaù er moh gouiù, hag er ras anehé e zou bet hanaùet pèl amzér é Breiz : er ras roial e veze laret anehé.
Geltas. — Geltas, en dén fur ha doktor bras er Vretoned, e oé gañnet én Angletér.
Arlerh m’en doé predéget d’é vroïz hag én Irland, ean e hras er chonj de drézein er mor aveit predeg eùé en Aviél d’er Vretoned en doé kuiteit ou bro eit donet d’en Arvor. Er ré-men e zé de vout stankoh pé stank ; devér er vugulion e oé monet léh men dé en ineanneu. Geltas e zas de zoarein d’en inizen a Houat, tèr lèu doh Sarhaù.
Chetu aben en Arvorizion é tonet d’er guélet eit diskein geton en hent ag er santeleh. Houat e zou un inizen vihan, hag èl ma té perpet muioh pé mui a dud d’er havet, ret oé bet dehon klah ur léh aral eit ma vehé bet ésoh d’é zisipled kavet biùans.
Doar Sarhau e oé tost. Geltas e zas de zoarein d’inou. Vérok, er mestr ag er hornad bro-sé, e ras dehon ur hoh kastel hag e chervijas dehon de gouvand. Ur léh distro, diamén ha frank, doar labour ag er choéj, chetu er péh e blijé d’er menah santél. Donet e hré d’er houvand disipled a gement-tu e oé, memb ag en Angletèr. Ind e labouré doar, e ziské pé e skriùé livreu, e gañné en ofis noz ha dé, e iuné, e hré pénijen.
Er brud ag é santeleh hum strèué kement ha kement ma lakas én é chonj monet de glah ur léh didrousoh. Arlerh en devout lausket unan ag é zisipled ér pen ag er houvand, ha keméret geton un disipl aral, sant Bihui, ean hum dennas pèl én Argoed. Arriù étal er Blañoah, peder lèu doh Pondi, ind e gavas étal moten Kastennek ur groh ledan hag ihuél. Chetu ind é krouisein hag e kreskein er groh hag é hobér anehi ur chapélig. Peb unan anehé en doé un autér aveit overennein, hag en dud ag er hornad bro e zé d’er groh aveit kleuet en overen. Deu vein bras, e skoent unan doh en aral, chetu ou hlehiér aveit galùein en dud d’en ofiseu. Guélet vé hoah unan anehé ; ean e soñn sklintin meurbet. Laret vé liés en overen ér chapel-sé ha kavein e hrér sekour én-hi. En dén hé guél és mat ag en hent-hoarn, a pen dér ág en Alré de Bondi.
Sant Kado. — Gañnet ér vro hanùet bremen « en Angleter », Kado e oé mab d’ur roué a Glamorgan. P’er havas é dad kriù ha nerhus erhoalh eit bout roué, ean e lauskas geton é gouronen aveit hum denn én ur léh distro ha gobér penijen. Mes eit héli pen der ben er skuir vat en doé reit dehon é dad, er sant-men, lan a zisprizans eit er madeu hag en inourieu ag er bed, e hras eué er chonj de lezel é léh get er réral ha de vonet d’er houvand.
Ur perhindour hemb par e oé. Revé ma larér, monet e hras de Rom ha de Jéruzalem. Én ur arriù ér gér, ean e zas de zoarein d’en Arvor get un dornadig disipled. Arriù étal en Intel, èl ma klaské ur léh de seùel ur houvand, ean e gleuas konz ag un inizen vihan, hanùet hoah inizen-Kado, é parréz Belz. En inizen-sé e oé dilézet hag hemb mestr.
— Get sekour Doué, e laras ean d’é zisipled, mar plij genoh, ni chomou amen.
— El ma kareet, mestr, e reskondas er réral, ha chetu ind é seùel ur houvandig.
El ma té paudmat a dud d’er guélet, Kado e hras seuel er pont sonn hag e vé hoah konzet liés anehou. Kado hag é zisipled en doé groeit ur labour souéhus eit en amzér-sé, pe dé guir é hes bet konzet kement anehou a rumad de rumad. Kado e viùas inou én ur santeleh vras hag ér penijenneu rustan.
er hont Vérok. — Konomor, mestr ag en
hantér a Vreiz, e asé bout mestr ér vro abéh
De getan, er Vretoned deit d’en Arvor e gavé rah léh és mat, hag ind e hellé kemér er hornad bro e garent, hemb goulen get hañni, hemb gobér diézemant erbet ur ré d’er réral. Mes donet e hré anehé hemb arsaù. Aben un hantér hand vlé benak, en Arvor e gomansé bout karget a Vretoned. Eit ma kandalhou er peah hag er garanté én ou mesk, èl étré bredér en des bet d’andur er memb poénieu, er memb forbannereh, mistr er parrézieu hum gleuas étré-zé hag e choéjas ur mestr aveit pep kornad bro, unan hag en devehé bet bili ar mistr er parrézieu.
En hani choéjet elsé e vou hanùet roué, duk, kont.
Ardro er blé 500, én amzér ma oé Klovis ér pen ag er ranteleh a Frans, bro er Vretoned pé Breiz-Izél e oé bet rañnet é tèr loden hanùet :
Kornouaill (eskopti Kempér) ;
Domnoné (eskopti Sant-Briek);
Bro-Vérok pé Broérek (eskopti Guéned).
Konomor, mestr ag en hantér a Vrèiz, a Bondi betag Brest, en doé diméet de verh er hont Vérok, mestr é kornad Guéned. Éngorto mat oé a stagein bro Guéned doh é dachen, mes èl ma ne gavé ket en tu d’er gobér, ean hum geméras doh é voéz, santéz Trifinn, hag e aséas hé lahein. Kentéh ma kleuant konz ag en torfet, chetu er Vretoned é seùel énep d’en torfetour ; taulet é ér méz ag en Iliz ha kondañnet de gol rah é vadeu.
Konomor é er hetan en des groeit er chonj de dolpein ol er Vretoned édan bili er memb mestr. Er Vretoned n’arsaùent ket a zonet d’er vro-men a vandenneu. Ind e gargé rah er vro a nebedigeu. Mes en duchentil, er vistr a bep kornad, n’hum gleuent ket étré-zé ; pep unan e hré èl aveitou. Eit men devehé gellet er Vretoned seùel rah ar un dro énep d’en anemized a zianvéz, eit m’ou devehé gellet donet de vout ur bobl kriù ha nerhus, ret e oé gobér a Vreiz ur ranteleh sonn. Ama Konomor é er hetan en des bet er chonj-sé. Chetu perak er Vretoned ne zeliant ket en ankoéhat, deustou d’é fallanté.
Santéz Trifinn ha Konomor. — Ardro er blé 500, bro Guéned hum gavé édan mestroni er hont Vérok. Chetu perak é vezé groeit anehi Bro-Vérok pé Broérek.
Er hont Vérok e glaské menéh gredus de zigor doar ha d’er sekour de ziskar er hoedeu bras e holé rah er vro. Ean e ras de sant Gunthiern ur plou étal er Blañoah ; er plou e zou deit devéhatoh de vout parréz Kervignac. Sant Geltas e saùé ur houvand é Sarhaù. — Sant Goneri e ias doñnoh én Argoed hag e saùas inou ur lojellig. — Eih lèu doh Noal ur sant aral, sant Armel, e gonvertisé ur vanden paiañned léh men dé bremen Ploërmel (Plou Armel).
D’er memb kours Konomor, mestr ag en hantér a Vreiz, e hras er chonj de greskein é dachen ha de lakat d’er marù Judual, mab Iona, mestr a vro Sant-Briek. Mes Judual e oé bet dihuennet dré ur menah santél hanùet Lunair. Konomor e daulas nezen ur sel de gavet Guéned. Er hont Vérok e oé mestr ér hornad-hont, mes kohat e hré er boulom ha kent pèl marsé é vehé bet rañnet é zañné étré é vugalé. Pe hellehé Konomor en devout ur loden, kement-sé e greskehé mat é ranteleh.
Er hont Vérok en doé huéh a vugalė; pemp pautr hag ur verh hanùet Trifinn. Trifinn e oé brudet abalamor d’hé santeleh ha d’hé braùité, ha Konomor hé goulennas get hé zad. Hanen e hanaùé mat fallanté Konomor ha ne oé ket é klah rein é verh dehon. Ur brezél bras e oé édan seùel étré-zé pe houlennas er hont Vérok aviz get sant Geltas. Er sant, get eun a ou guélet é hobér brezél en eil d’égilé, e laras de Vérok :
— Reit hou merh d’ein ; get sekour Doué n’arriùou ket droug erbet geti.
Un herrad benak arlerh ma oé diméet Trifinn, chetu saùet béh étré Konomor hag er hont Vérok. Konomor n’hel ket gobér nitra d’er hont, ean hum gemérou doh é bried ; n’hel ket atahinein en tad, ean e atahinou er verh.
Konomor e chomé nezé ar mañné Kastel-Finans, é parréz Sant-Inan, tost de Gléguérek. Trifinn, un dé, trehiet get en eun, e lam ag er hastel, e dréz er Blañoah hag e asé monet de Huéned ; mes Konomor e rid ar hé lerh hag én ur arriù geti, arfleuet èl men dé get er gounar, ean e ziskarg un taul eahus ar hé fen get é glean hag hé lausk marù ar en dachen.
Kentéh men des hanaùedigeh ag en torfet, Vérok e gas er gemen de sant Geltas :
— Hui é, emé ean, e zou bet kauz de varù me merh. Dakoret hi d’ein èl ma hues grateit.
Geltas e ias kentéh de huélet Trifinn. Hé fen e oé én ur stad truhek, ha ne oé meit liù er marù arnehi :
— É hanù Hun Salvér Jézus, emé ean dehi, m’er gourhemen d’oh, saùet a vazé ha kerhet.
Rah en dud e gredé mat é oé marù, ha chetu hi neoah é seuel hag é kerhet.
Trifinn e hras seùel ur houvand léañnézi hag e dremenas én-hou en achimant a hé buhé.
Un torfet ken eahus, kaer é gout, e oé bet hanaùet fonapl èr vro abéh. Ha Konomor e huél en ol é seuel énep dehon. Ar lein er Menez-Bré, un nivér bras a dud a bep oed, a bep mechér, a bep stad, e zou dastumet : be zou azé peizanted, tuchentil, béléan, eskobed. Tolpet oent éndro de sant Hervé, ker brudet én amzér-sé. Konomor e zou sellet get en of èl ur renavi. Taulet é ér méz ag en Iliz ha kondañnet de gol rah é vadeu.
Ardro er blé 550, d’er hours ma oé bet kondañnet elsen er hont Konomor, ur sant bras hanùet Sanson e arriùé én Armorik. Groeit en doé én tu-ral ag er mor un nivér bras a virakleu, hag un dé resèuet en doé a berh Doué er hourhemen de guitat é vro ha de zonet d’en Armorik de bredég en Aviél. Sanson e zou bet er hetan eskob ag er gér a Dol.
Kent pèl arlerh ma oé arriù ér vro-men, Sanson e gleuas konz a Gonomor hag e hanaùas é histoér pen-der-ben. Sanson e huélas petra en doé d’hobér eit lemel er vro get en torfetour. Chetu ean é vonet de Baris de glah Judual, a vro Sant-Briek. Hanen e arriù é Breiz hag e saù soudarded eit brezélat doh er hont Konomor.
Judual e hounias er viktoér, ha Konomor e gavas er marù ar en dachen a vrezél.
É korv ur hand vlé benak er Vretoned e oé deit de vout ur bobl ken nerhus èl biskoah, ha prest de zihuen betag er marù er vro neùé en doé digoret ha kanpennet braù. Mes épad ma hrouienné elsé én Argoed hag én Arvor, arriùein e hras ér Vro-Gal get Klovis, er hetan roué krechén (496), ur vandennad tud dichennet ag er hoedeu bras ag er saù-hiaul. Er Fransizion e vezé groeit anehé. Er ré-men e gemérou a nebedigeu rah er Vro-Gal hag ind e aséou memb lemel ou bro neùé get er Vretoned. Mes, trugèré Doué, biskoah n’helleint disoh get ou fal labour.
Er hont Vérok e feahas mar a huéh soudarded er roué Chilpérik hag er roué Gontran (577-599). Judikael e zalhas pen d’er roué Dagobert (636).
Ér blé 753, Guéned e oé bet keméret get soudarded er roué a Frans « Pépin er Bèr » hag er Vretoned e oé bet lakeit de béein dehon ur som argand pep plé. Kent pèl é vou guel geté brezélat eit rein ur blank d’er roué a Frans.
Charlemagn, eit ou lakat de blégein, e zegasas un armé de Vreiz-Izél. Mes arlerh marù en anpeleur, er Vretoned e saùas ou fenneu (814) ha Morvan ou dihuennas betag er marù.
Noménoé. — Ér blé 845, er Vretoned, édan mestroni ur brezélaour brudet hanùet Noménoé, hum ganpenné eit en devéhan taul hoari, eit en emgann devéhan e ié de lezel geté er peah aveit mat pé d’ou zurel aveit hir amzér édan bili er Fransizion ; er roué a Frans, hanùet Charl en Disto, e dosté get un nivér bras a soudarded. É Ballon, ér lanneu vras tost d’er gér a Redon, é oé bet un taul krog eahus étré er Vretoned hag er Fransizion, ha Noménoé e hounias er viktoér.
Er Vretoned e zeli inourein dalhmat er roué Noménoé, er brezélaour nerhus ha kalonek en des dihuennet er vro, en des tolpet rah er Vretoned aveit derhel pen d’er Fransizion. Kenevé Noménoé, er Vretoned n’ou devehé ket gellet hum zihuen doh er Galleued ; kenevet-hou, er Vretoned, eit en eil guéh, en devehé bet en ankin hag er glahar de huélet hoah ur huéh ou bro é koéh étré dehorn ou anemized. Mes eurusoh veint ér vro-men eit guéharal én ou inizen. Dihuennet get Noménoé, Breiz-Izél e chomou sonn én hé saù épad 700 vlé, bet ken ne zei hé mestréz iouank ha karet, er brinséz Anna, de rein d’er roué a Frans hé dorn hag hé ranteleh.
Morvan hag er Fransizion. — Er blé 818, Morvan, unan ag en dud inouraplan a Vreiz, e geméras er gouronen hag en hanù a roué. Morvan e chomé é kornad Langonet, goarantet mat get goahiér, koedeu bras, fozelleu ledan ha stér en Ellé. Er roué a Frans en doé kaset ur menah de gonz dohtou eit er lakat de béein er péh e oé bet diféret. Morvan e laras d’er menah : « Kerhet fonapl de laret d’hou mestr nen domb ket ar é zoar ha ne vennamb ket plégein d’é lézen. Morvan en des droed de vout roué é Breiz hemb péein blank erbet. Mar groa er Fransizion brezél d’emb, ni e zakorou en tauleu e resèueemb. Er Vretoned en des divréh : ind e houiou hum chervij anehé ha gobér labour mat. »
Er Fransizion e arriù é Guéned hag e skrap rah er péh e gavant : biùans, tud ha loñned. Er Vretoned n’hellant ket harz, doh en nivér e zou anehé. Neoah sel taul é koéhant ar er Fransizion, p’ou guélant bourdet ér fang hag én henteu stréh. Ind e fard arnehé hag e lah par ma hellant. Mes kaer ou des skoein ha lahein, er Fransizion e arriù étal Langonet. Morvan nen des geton meit un dornadig soudarded. Arlerh men doé dihuennet doh en anemized get nerh ha vaillantiz, ean e gavas er marù ar en dachen a vrezél.
Konvoion — Un tri hand vlé benak arlerh ma oé arriù er Vretoned ér vro-men, en eskob a Huéned en doé eit vikél jeneral ur béleg iouank flamm hanùet Konvoion. Un dé er béleg-men e hras er chonj de lezel é léh ha d’hum denn én ur houvand eit gobér penijen. Pemb pé huéh béleg aral e houlennas monet geton, ha chetu ind é klah, étré Guéned ha Roan, ur hornad bro diamén ha didrouz eit seuel ur houvand ha bout disorb de bedein Doué. Rah er hornad bro-sé e oé bet goalauzet liés, kement taul ma oé brezél étré er Fransizion hag er Vretoned. Ind e arriùas ér fin étal stér er Vilaine hag e gavas inou ur léh ag er choéj. Ratuili, mestr ag er hornad, e ras doar dehé de seùel ur houvand ha de labourat.
Noménoé, roué er Vretoned, e oé douget bras eit er venéh a Redon hag ean ou dihuenné par ma hellé énep d’er Fransizion, rak er ré-men e oé bet droug geté guélet er Vretoned é kemér troed ér hornad bro-sé.
Konvoion e huélas kent pèl menéh é arriù a gement tu e oé, mes poéniet oé un tammig, rak ne houié ket ar bé kouvand é telié kemér skuir. Doué e zas d’er sekour.
Be oé én amzér-sé é kreiz er hoedeu a Vreiz un ermit hanùet Jerfred. Hanen e oé bet paudmat a vléieu én ur houvand a urh sant Benoit, é Glanfeuil (Anjou), kent men doé hum dennet é unan pen d’hobér penijen pèl doh en dud. Un noz ur voėh a ziarlué e laras dehon : « Saùet, kerhet de gavet menéh iouank hag e zou oeit de chom d’en dezerh, kerhet de ziskoein dehé en hent ag er santeleh. » En ermit ne houié ket men monet de glah er venéh iouank, ha chetu ean é tonet de Huened. Inou é oé bet laret dehon é oé a dra sur de Redon é telié monet. Konvoion e hras dehon er guellan digemér hag e hélias lézen sant Benoit.
Kent merùel Konvoion e huélas ur brezél eahus é seùel étré er Vretoned hag er laeron mor, tud kri ha dinatur deit ag er broieu pèl ag er hreiz-noz. En Normanded e vezé groeit anehé. Er ré-men e zei hemb arsaù épad kand vlé de lahein, de laereh, de loskein er hérieu ha de gas geté d’ou bro ar ou lestri rah er péh e helleint skrapein ér vro-men.
Liés é tent a vandenneu ker bras ma hellent laereh ur hornad bro abéh, pe dé guir ur huéh deu gouvand, ur pemzek leù benak unan doh en aral, kouvand Logunéh é parréz Mouriek, ha kouvand sant Geltas é Sarhaù, e oé bet losket d’er memb kours [7], hag er venéh hum dennas ar en doar a Frans pèl doh er mor get ou orlemanteu, ou livreu, mes drest ol get relegeu er sent, er présiusan trezol ag er houvandeu.
Deu vrezélaour ag er vro e zas de ben a arrest er laeron-sé : Alan Bras hag Alan Barùek.
Ardro er blé 890 Alan Bras, get un armé soudarded, e ias d’ou gortoz de lann Kistreberh [8] hag e zismantas agrén er pemzek mil Normand e oé deit de hourén dohtou. Goudé er goal daul-sé er laeron mor e chomas un uigent vlé benak hemb tostat d’er vro-men, mes kentéh arlerh marù Alan Bras, é tant éndro hag é komans er brezél goah eit biskoah. Kaer e oé lahein anehé, arriùein e hré perpet a vostad ag er Suèd, ag en Danemark. Rah er houvandeu hag en tiér e gavent ar ou hent e oé laeret ha losket, en dud lakeit d’er marù. Ou chonj e oé dismantein rah er Vretoned ha donet de chom aveit mat én ou bro, én ur gir fauté dehé gobér ér vro-men er péh en doé groeit ur bouchad anehé ér vro a Frans. Er roué a Frans aveit en devout er peah geté en doé reit dehé aveit mat ur hornad bro hag e zou bet hanùet goudé en Normandi.
Truhek bras é kerhé en treu a pe zas d’ur menah a gouvand Landevennek, ur houvand saùet étal Brest ha brudet bras én amzér-sé, er chonj de labourat a zevri aveit sovein é vro. Chetu penaus. Arlerh marù er roué Alan, kouvand Landevennek e oé bet taulet a blad dré er laeron mor, hag er véléan e oé abarh e ias get relégeu sant Guénolé de guh d’er hreisnoz a Frans, d’er Pikardi. Mes bamdé, én ur laret ou fedenneu étal korv ou sant patrom, n’hellent ket parat a hirvoudein é chonjal ér vro karet e oé bet ret dehé kuitat. Ér blé 935, er supérior ag er houvand, en tad Iehann, e zas éndro de Vreiz-Izél eit gout penaus é hé en treu ha penaus é vehé bet gellet sovein er vro flastret édan treid dianvézerion didruhé.
Kent arriù ér vro, ean e gavas ar en hent tolpadeu Bretoned, forbannet èldou, hag én hireh vras de huélet Breiz-lzél ; ean e remerkas en hoant ou doé rah de sekour boutein ér méz er chetal e oé deit d’hé laereh.
En ol e oé a volanté vat de vonet d’en tan ha d’er gourén, mes più en devehé ind kaset ar en dachen a vrezél ? Nen dé ket treuhoalh kavet soudarded, ret é drest ol kavet ur brezélaour mat, ur jeneral hag e houi é vechér. Er menah e glaskas, mes ne gavas hañni vaillant nag abil erhoalh eit tolpein rah er Vretoned édan é vaniél. Ret e oé kavet ur mestr iouank, nerhus, hanauet mat, ag ur fameill inourapl benak, eit men devehé bet en el konfians én-hou. Er menah e chonjas en devehé marsé kavet é dreu én tu-ral ag er mor. Douaran er roué Alan e oé desaùet én Angleter. Er menah e gasas tud d’er havet eit displeg dehon penaus é kerhé en treu, hag aveit pouizein arnehon de zonet d’é vro. Er prins iouank e hras un digemér mat dehé hag e zas geté de Vreiz-Izél. Épad kement-sé er menah ne chomé ket de boéz ; ean e labouré gredus eit tolpein soudarded, eit kanpen rah er péh e oé rekis eit komans er brezél kentéh ma vehé bet arriù er prins iouank. Alan Barùek e zas de ben a gas kuit aveit mat er laeron mor. Elsen ur menah é en des komanset er labour kalet ha glorius-sé eit sovein bro er Vretoned.
bet dijabet ag er laeron-mor
Er laeron-mor en doé dismantet pep tra ér vro : ilizieu, kouvandeu, eskoptieu, parrézieu. Kalet vou seùel er péh e zou bet diskaret, mes él perpet er venéh e vou er ré kalonekan de grogein ér labour. Kouvand Landevennek e oé bet saùet er hetan. Er menah e labouras muian é eskopti Guéned e oé hanùet Félix. Félix, gañnet é eskopti Kempér, hum gavé én ur houvand étal stér er Loire, pe oé bet goulennet geton seùel a neùé kouvand sant Geltas, é Sarhaù, ha kouvand Logunéh.
Petra e chomé ag en neu gouvand-sé ? Nitra. Guélet vezé hoah darn mangoérieu ha restajeu ag en iliz, ha nitra kin. Saùet oent bet er huéh ketan get koed ha losket oent bet akerh. Félix hum vellé ag en neu gouvand ar un dro.
Ur huéh ma oé bet saùet, kouvand Sarhaù e oé ker brudet èl biskoah. A pe goéhé klinùed ar ur hornad bro benak, rah en dud e ié é perhinded ar bé sant Geltas ; donet e hré a dregont lèu pé open.
Seùel kouvandeu ne oé ket treu erhoalh. Er parrézieu e oé bet eùé dismantet, ha ne oé ket béléan eit ou seùel, penaus gobér ? En duked a Vreiz, en eskobed, en duchentil vras e ias de glah menéh d’er vro a Frans. Kouvand Marmoutié, étal er gér a Dour, kouvand sant Florant étal Saumur, kouvand sant Albin ha kouvand sant Serj é Angers, kouvand sant Mikél én Normandi e zegas d’er vro-men menéh gredus. Duah oent de labourat ha de seùel tiér. Ind e zé de Vreiz deu pé tri ar un dro. Reit oé dehé un iliz, doar aveit seùel un ti hag aveit tennein anehou ou biùans. Éndro d’en ti kouvand-sé en dud hum dolpé ha chetu ur vorh komanset. A nebedigeu er beizanted, dilausket épad er brezél ha deit de vout diganpen — er péh e arriù perpet léh ma nen des chet mui béléan de ziskein ou devér d’en dud — e gomansé kemér a neùé en hent d’en iliz, e gleué konz ag ou devérieu, e senté doh ou bugulion, hag er fé kent pèl e vleuas arré én ou haloneu.
Er venéh e zegasé geté er madeu ag en nean, er bara hag e vag en ineañneu, mes ind e zegasé eùé er madeu ag en doar. El er ré en doé, pemb kand vlé kent, sekouret er Vretoned de gemér troed ér vro, er venéh hag e viùé ardro er blé mil arlerh donedigeh Hun Salvér e oé labourizion doar ag er choéj.
Ind e hanaùé hag e zegasé geté d’er vro-men gran, loñned ag er sorteu guellan, er guellan modeu de labourat.
Be oé hoah én amzér-sé lanneu vras de zigor. Chetu amen er péh e zigoéhas get unan anehé.
Pemb pé huéh lèu doh er gér a Roan, be oé ur lann vras dilézet, hemb mestr ; hañni ne venné anehi. Èl ne oé dén erbet ér hornad, ne oé ket de barréz erbet. Un eutru bras ag er vro hé henias d’ur soudard hag en doé ean héliet d’er brezélieu. Er soudard, kaer en doé bet klah tud de labourat geton, n’hellé ket donet de ben a hobér nitra a vat ag er lann-sé. Hag un dé, diskalonet, ean e hras er chonj d’hé heni d’ur houvand menéh ag er gér a Dol. En hantér e vehé bet dehé. Pedet oent de seùel un iliz hag ur vorh. Er venéh e grogas ér labour ; kalet bras e oé bet de getan, mes ind e zas de ben. Kand vlé arlerh ne oé mui guélet de gement tu e oé meit parkeu ha pradeu, guiniegi ha bléad, hag éndro d’en iliz ur gaer a vorh ha paudmat a dud én-hi. Allas ! er brezélieu e oé bet é Breiz, é amzér Monfort, e daulas a blad er houvand. Menéh ha borhizion e oé bet ret dehé monet huit, hag en doar, hemb bout labouret, e droas éndro de vout ur lann vras ; lann é hoah hiniù en dé.
Léh ma ne oé ket kouvand erbet, en duchentil e garezé en devout étal-dé deu pé tri menah, tennet ag er houvandeu bras, eit hum vellein ag er barréz, ha predeg d’en dud a ziar er mézeu. Ind e labouré hag e ziské dehé pep sort mechér. Er houvandeu pep menah e zelié diskein ur vechér. N’hellér ket konpren pegement a chervijeu ou des rantet d’er Vretoned én amzér-sé. Konzein e hrér liés bremen ag er « progrès ». Più en des labouret eit en degas mui eit er venéh ?
Abil bras int : ind e hanaù hag e ziforh mat en doareu ; ind e houi péré é er ré huellan de zoug bléad pé de zoug gué. Er venéh é en des er ré getan kavet en tu de ziséh er pradeu dous, ha kavet eùé er gunéh. Er venéh é en des plantet er guinienneu brudet a houdé ér bed abéh. Er venéh é en des er ré getan hadet koarh ha lin. Er venéh é en des er ré getan plantet avalenneu é Breiz.
Én amzér-men guélet vé é pep kornad-bro un dachen de ziskein er bautred iouank de labourat doar, ur « ferme-école », èl ma larér é galleg. Guéharal er venéh e hré en dra-zé, hemb goulen blank erbet get er gouvernemant. Ne houlennent meit doar goleit a zrein hag a spern.
Er venéh e oé truhéus er peur, er gounideg hag e zé de skoein ar dor er houvand e gavé dalbéh labour hag alézon. A houdé nandeg kand vlé-sou en Iliz nen des chet hé far eit degas én ur vro er peah hag en eurusted. En eutru Falloux en doé rézon mat de laret : en Iliz ne labour ket aveiti, mes aveit er bobl, aveit er grechénion, hé bugalé.
Er brezél devéhan doh er laeron-mor en doé padet un tregont vlé benak. Er vro abéh e oé bet goalauzet. Menéh, béléan, tuchentil e oé bet ret dehé monet ér méz ag er vro eit sovein ou buhé. A pe arriùeint éndro, ne gaveint ket mui hanaù a barréz erbet : rah é mant bet fondet. N’aséeint ket ou seùel, mes ind e hrei er péh ou des guélet gobér ér vro a Frans. Guélet oé bet d’er hours-sen, ér vro a Frans, un dra ag er ré souéhusan arlerh marù Charlemagn (814), er rouanné ne oent ket kriù erhoalh eit dihuen ou ranteleh doh er laeron-mor ; hag é pep kornad bro, é léh goulen sekour get er roué, en dud hum lakas d’hum zihuen ind-memb, èl ma hellent. Er lod muian ag er labourizion, ag er vorhizion, eit gelleit labourat, hadein, estein ha biùein é peah, hum laké édan goarnasion en duchentil ag er vro, ken duah de vrezélat èl de jiboésat.
En duchentil e vezé laret anehé duked, konted, baroned.
Kentéh ma saùé béh én ur hornad benak, kentéh ma arriùé er laeron-mor, rah en dud hum dolpé ardran mangoérieu ihuél kastelleu en duchentil ha rah, tuchentil ha peizanted, hum sekouré étré-zé.
Hama chetu petra e zigoéhas. Er Vretoned, forbañnet pèl doh ou bro, e huélas splann é telient gobér él er Fransizion hag hum dolpein, nepas hembkin eit un herradig èl ma hrent éraug, mes dalhmat. Guéharal pep unan e hré èl aveiton ; er vistr ag er parrézieu e denné pep unan d’é du, nameit a pe oé ur brezél benak. Bremen é vou lakeit un duk ér pen ag er vro. Be vou édandou, él ér vro a Frans, konted ha baroned.
Rè hir e vehé konz a ol en duchentil en doé labouret é Breiz hag hé dihuennet tuchant énep d’er Fransizion, tuchant énep d’en Anglézed. Ne gonzeemb meit ag er ré brudetan.
Er Vretoned én Doar Santél (1095-1270). — Én amzér-sé ol er ranteleheu ag en Europ e gasé soudarded d’en Doar Santél de vrezélat énep d’er Sarrazined, éneb d’en dud kri ha dinatur en doé keméret er vro-hont ha goalgaset er grechénion e ié a vostad, a houdé pèl amzér, de huélet er léhieu santél en doé darenpredet guéharal Salvér er bed. Er rouañné hag en duchentil vras ag er broieu krechén e hré er peah étré-zé, e saùé soudarded hag hum laké én hent, prest de soufrein er poénieu kaletan aveit Jézus-Krist ha de skuill ou goed aveiton. Ér blé 1096 en duk a Vreiz, Alin Ferjant, e hra èl er réral ; ean e lausk é voéz de hoarn er vro én é léh hag e ia kuit get en duchentil ha paudmat a Vretoned. Pemp plé é chomant de vrezélat. Er ré anehé e hell donet éndro e zegas geté relégeu kaer, ha drest ol un tam a Groéz Hun Salvér hag un tam ag é vé. Er relégeu e oé bet resèuet get lid bras én hun bro. Sel guéh ma arriùé unan benak ag en Doar Santél get relégeu présius, é vezé groeit inour geté, rak ma tegasent chonj a soufranseu un Doué en doé skuillet é hoed eit hun frenein. Er lideu hag en inourieu-sen e laké en dud de seuel trema en nean ou deulegad hag ou haloneu. Ar bé Hun Salvér, marù dré garanté aveit-omb, er vrezélarion en doé disket hum garein ha chetu perak én ur arriú ér gér ne oent ket douget él guéharal d’hobér brezél en eil d’égilé.
Er vro abéh e oé bet un herrad é peah ha didrouz kaer, rak en duchentil ne glaskent mui meit un dra : gobér èvreu mat eit lezel ur brud mat ar ou lerh, eit ma ne vehent ket bet ankoéheit get en dud én amzér de zonet.
Sant Ivon (1253-1303). — Pèl goudé ma oé deit er Vretoned d’er hornad bro-men, guélet oé bet é Breiz-Izél deu sant hag e vé konzet liés aneh : Sant Ivon ha sant Uisant Ferrié.
Ivon e oé gañnet é Breiz. É dad en doé héliet sant Loeiz ha brezéleit geton én Doar Santél. A pe oé é hobér é studi é Paris hag é Orléans, é vrasan deverrans e oé lén Buhé er sent. Ur huéh ma oé achiù é studi, ean hum blijé é tihuen dirak en tribunaleu en intanvézed, er beurerion, er vugalé hag en doé kollet ou zud. Deustou ma tisohé mat get é brosézieu ha ma oé hanaùet èl un avokad ag er choéj, donet e hras dehon er chonj de guitat er bed, eit gellet chervij ésoh en Eutru Doué hag é nesan. Memb arlerh men doé resèuet en Urheu sakret n’arsaùas ket a zihuen er ré beur en doé rekour dohton.
Én amzér-sé, Filip er Braù e oé roué a Frans ha vennein e hré lakat ar madeu en Iliz tauseu ha ne zelié ket lakat. En dud davéet a berh er roué e oé prest de gemér er glustreu sakret ag en iliz a Dréguié. Mes Ivon e ia d’en iliz, e chom én-hi noz ha dé eit dihuen « madeu sant Tudual », èl ma laré. Anjuliet oé ha goalgaset, mes ne hré ket kaz erbet.
Mar a véleg, un tammig koart, en temal hag e lar dehon é tennou arnehé kounar er roué a Frans. « Nitra, emé ean, nitra ne barrei doh-ein a zihuen en Iliz, tré ma chomou én-han en distéran hanal. »
Un dihuennour ken nerhus ha ker kalonek e zas de ben a houni er viktoér, hag en dud fal e oé bet ret dehé monet kuit.
En duk Arthur (Arthur de Bretagne). — Ardro er blé 1200, en Anglézed e oé mistr é mar a gornad a Frans. Er roué ag en Angletèr, Hanri II, e oé memb deit de ben a lakat unan a é vugalé de vout duk é Breiz, Jéofroi, ur brèr de Richard [9] ha de Iehann [10]. En duk Jéofroi e varùas é kours. Un herrad benak arlerh é varù, é voéz en doé bet ur mab hag e oé bet digeméret mat get er Vretoned. Én despet d’er roué ag en Angletèr, er Vretoned en hanùas Arthur. Rak dalhet ou doé chonj a brofésieu Merlin, un dén brudet guéharal ; ha revé er profésieu ag er vro, er roué Arthur, brezélaour bras er Vretoned én amzér tremenet, e zelié donet éndro ar en doar eit lakat er Vretoned de seùel unan ag er ranteleheu kaeran ag er bed.
Un herrad benak arlerh, er roué ag en Angletèr e varùas, én ur lezel é ranteleh get Richard, iondr Arthur. Aveit gellet gobér é Breiz er péh e garou, Richard e gemér dré dreisoni mam Arthur hag hé zaul ér prizon, mes n’hell ket lakat dorn ar er prins iouank ; er Vretoned en des ean kaset de Vrest, d’ur hastel kriù ha diés de gemér.
Arthur nen doé meit 14 vlé pe varùas é vam. Istimet ha karet bras e oé get er Vretoned. Ur prins kalonek e oé ha prest kaer de zihuen é zroedeu én Angleter él ér vro a Frans. Rak arlerh marù Richard, Arthur, mab d’ur brèr kohoh eit Iehann, e zelié bout roué ag en Angleter, ha mestr ér hornadeu bro en doé én Anglézed ér vro a Frans. Komanset en doé memb brezélat doh Iehann, pe zigoéhas dehon bout keméret dré dreisoni étal Poitié. Iehann er hasas de Rouan, d’er gér e zelié guélet 200 vlé arlerh en Anglézed é loskein Jeann d’Ark, hag en taulas én ur prizon tioél. Neoah kaer en doé klah, Iehann ne gavé ket dén erbet digalon erhoalh eit lakat er prins iouank d’er marù, ha chetu ean é hobér er chonj de grogein ean-memb én ur labour ker méhus.
Krapet ar ur vag, lehann e zichennas betag er prizon. Noz e oé ha tioél en amzér. Neoah pe oé bet dichennet ér vag, é zehorn hag é dreid ariet, Arthur e hanaùas é iondr, ur sel fal hag ur min skontus dehon. Arthur e houié reih mat petra oé é chonj gobér, drest ol p’er guélas é kemér é glean. Er peur-keh kroèdur e laras dehon : « Me iondr a garanté, hou peet truhé doh hou ni bihan ! Pardonet dehon ! me iondr, pardonet de vab hou prér ! » Mes é iondr, didruhé ha digalon, hemb cheleu é gonzeu kanvéus, er lakas d’er marù hag en taulas én deur (1203).
Mes kent pél é sau béh ar er bosér dinatur. Kentéh men dé hanaùet é Breiz en torfet eahus-sé, rah er Vretoned e zou arfleuet ha kounaret. Eskobed ha baroned hum dolp é Guéned, hag e zavé d’er roué a Frans, Filip-August, deu anehé de houlen geton ou sekour de gastiein en treitour hag er multrèr. Er roué a Frans e lammas get Iehann ol er hornadeu bro e oé édan goarnasion en Anglézed [11].
Elsen er roué ag en Angletèr n’hellou ket muioh eit er roué a Frans gobér er lézen é Breiz. Hoah ur huéh er Vretoned e vou er vistr én ou bro.
Pièr Maukler (1213-1237). — Eit parrat doh en Anglézed a gemér troed é Breiz, er roué a Frans e ziméas de hoér Arthur ur prins hanùet Pièr Mauklér — er fal gloérek, — rak ma oé disket mat ha ma hras ur fal implé ag é abilted. Hum blijein e hré é vrezélat, mes nen doé ket kalz a avisted, hag open en dra zé disléal hag ahurtet bras e oé. Ean hum geméré doh en ol : doh en duchentil, doh er véléan, doh er Fransizion, doh en Anglézed, ha n’hellas ket donet de ben a nitra.
Pièr hum saù énep d’er roué a Frans, sant Loeiz, mes é huélet nen dé ket kriù erhoalh eit hum zihuen, ean e galù en Anglézed de zonet d’er sekour hag hum laka édań ou goarnasion. Sant Loeiz e houni er viktoér ha Pièr e zeli plégein ha kuitat Breiz. Ean e lausk é gouronen get é vab hag e ia de vrezélat d’en Doar Santél énep d’er Sarrazined.
(1341-1364).
Épad má oé goalauzet er vro a Frans dré er brezél padus-hont hanùet « er brezél a gand vlé », Breiz e oé goalauzet eùé dré ur brezél hir ha kalet étré Charl Bleiz, ni er roué a Frans, ha lehann Monfort. Ou deu é vennent bout mistr én hun bro. Unan anehé en doé kement a zroed èl en aral, ha hañni anehé ne venné plégein. Bleiz e oé sekouret get er Fransizion, Iehann Monfort get en Anglézed. En duchentil a Vreiz e labouré, lod aveit Charl Bleiz, lod aral aveit Iehann Monfort.
Konzet vé hoah hiniù ag er péh e zigoéhas én Hennebont, étal Josselin hag étal en Alré.
Moéz lehann Monfort e zihuen en Hennebont. — Un herrad benak arlerh ma oé komanset er brezél, Monfort e oé bet keméret prizonér ér gér a Nañned (1341). Mes Jeann a Flandr, é voéz, e dolpas é Guéned rah en duchentil e oé a du get hé fried, e ziskoas dehé hé hroèdur a dri blé hag e laras déhé ne zelient ket kol kalon. Jeann e zihuennas en Hennebont hag en ol e oé souéhet é huélet hé hàrdéhted hag hé vaillantiz.
Soudarded er roué a Frans, arlerh ma ou doé keméret Nañned ha Roan, diù gér vras, e venné kemér en Hennebont. É oent un dé é labourat par ma hellent eit asé krapein ar er mangoérieu ihuél a gér. Mes Jeann, d’hé zu, ne chomé ket de boéz : krapet ar hé jau a vrezél, hi e ridé ag ur pen d’er pen aral a gér aveit rein konfort d’hé soudarded ha sonnat ou haloneu. Rah er merhed a gér, er ré peur él er ré pinùik, e saùé er mein ag er paùéieu, ou dougé betag er vangoér hag ou ré d’er bautred de durel ar ben er Fransizion. En dud ag en Hennebont e hoarné er mangoérieu hag e daulé ar en anemized kement tra e gavent : mein ponnér, podeu karget a ra, deur tuem. Er Fransizion e zorimellé bep-eil-pen ag ou skélieu.
Er gourén n’achiùé ket neoah, ha Jeann, aveit gout péker bras e oé en danjér, e grapas é lein en tour ihuélan a gér. Na péh ur souéh aveit-hi ! É ma rah er Fransizion doh troed er mangoérieu a gér ha lausket ou des ou hobañnieu ou unan pen. Jeann en des kavet en tu de dennein ur vraù a dro dehé. Hi e zichen fonapl, e dolp tri hand soudard hag e ia a guh de lakat en tan é kobañnieu er Fransizion. Losket oent bet rah.
En Anglézed e arriùas érfin dré er Blañoah hag er Fransizion e ias kuit.
Foetereh en Hantér-Hent : 30 Breton e hourén doh 30 Anglez (26 a viz merh 1351). — Édouard III, roué ag en Angletèr, en doé plijadur é huélet er brezél é padein ker pèl étré Bleiz ha Monfort. Ar en doar a Vreiz é vezé maget er lod muian a é soudarded. Ean e gavé én hun bro kérieu ha tachenneu dru de rein d’en ofiserion en doé labouret aveiton. En ofiserion e cherré argand ou goalh én ur lakat tauseu é pep parréz ar en dud a ziar er mézeu.
Be oé é Ploermel un ofisour didruhé hanùet Bembro : ne hré meit loskein, laereh ha ranjennein er ré ne vennent ket péein tauseu dehon. É Josselin, be oé é kontrél un eutru a Vreiz hanùet Beaumanoir ; ur brezélaour kalonek e oé ha truhéus bras doh er beizanted. Goarnour e oé é Josselin aveit Charl Bleiz, hag é huélet en dud a ziar er mézeu ker burtellet, ean oeit de gavet Bembro aveit asé torrein ranjenneu er ré e oé koéhet étré é zehorn.
Arlerh men doé temalet dehon é fallanté, ean e laras dehon : « Damb de hourén unan doh en aral, d’en dé merchet, pep unan anehomb get tregont soudard. Guélet vou nezé de bé tu é vou en droed. — Koutant on a hobér er péh e houlennet, » e reskondas Bembro.
Én Hantér-Hent de Josselin ha de Bloermel é oé bet en diskrapellereh. Bembro e resèuas ur goal daul hag e goéhas marù ar en dachen. Beaumanoir e oé bet skoeit eùé hag é oed e ridé a boulad. En dra-zen e oé d’er hoareiz, ha Beaumanoir é oé oeit ar iun d’er foetereh. Marù get en nan ha taget dré er séhed, ean e houlennas deur d’ivet get unan a é gansorted. — « Ivet hou koed, ha hui e dorrou hou séhed, » e reskondas en aral.
Rah en Anglézed e oé bet lahet pé dalhet prizonerion.
En duchentil a Vreiz en des gourénet én Hantér-Hent eit dihuen er ré distér, er ré goann énep d’en Anglézed dinatur. Chetu perak en taul diskrapellereh-sen e dennou arnehon selleu en dud de virúikin. Chetu perak vaillantiz ha karanté truhéus er Vretoned é kevér ou bredér e vou brudet émesk en dud én amzér de zonet.
Charl Bleiz lahet étal en Alré (1364). — Ér blé 1364, Monfort é oé deit d’asé kemér en Alré. Kentéh ma oé bet kaset er gement dehou, Charl Bleiz e hourhemennas d’en duchentil ag er vro hum dolpein é Josselin. D’en 29 a huenholon 1364, é oé bet étal en Alré un taul krog eahus étré soudarded Bleiz ha soudarded Monfort.
Bleiz e oé bet ag er ré vaillantan, mes a pe goéhas, é houg trézet get un taul lans, é soudarded e gollas kalon. Haa, Salvér men Doué ! Chetu é gonzeu devéhan, hag un herradig arlerh é tremenas. Er lod muian a é soudarded e oé bet lahet pé keméret prizonerion. Duguéklin ean-memb e goéhas étré dehorn en Anglézed.
Bertrand Duguéklin (1320-1380). — Duguéklin e oé gañnet étal Dinan. Ag en oed tinéran n’hum blijé meit é hourén hag é foetal. Bihan, tiù, kriù hag ahurtet, ne zoujé ket nitra na hañni. Én amzér-hont, be oé skolieu èl bremen, mes Bertrand nen dé ket liés d’er skol. Guel e oé geton, pen doé naù pé dek vlé, tolpein er vugalé a é oed, ou rañnein é diù vanden hag ou lakat de hourén unan doh en aral. Pe oé ur vanden édan plégein, Bertrand e ié d’hé sekour, aveit derhel plén en treu ha lakat er gourén de badein pelloh.
Duguéklin e zou bet er brezėlaour brudetan a é amzér hag en doujetan get en Anglézed. Er roué a Frans en doé reit dehon unan ag er hargeu inouraplan ag er ranteleh.
Duguéklin e oé bet keméret un dé prizonér get en Anglézed, hag ou jeneral e houlennas geton : « Pegement e reet-hui d’ein, ha m’hou lauskou de vonet kuit ? — Kand mil livr, e reskondas Duguéklin. — Mes, emé en aral, men é kaveet-hui kement-sé a argand ? — « Men ? e reskondas er brezélaour kalonek, nen des chet néeréz erbet é bro er Vretoned ha n’hum lakei de néein aveit péein me ranson. »
Iehann Monfort en doé gouniet én Alré get sekour en Anglézed, ha seùel e hré perpet a du geté, a pe oé béh étré-zé hag er Fransizion. Chonjet oé memb geton hum lakat édan goarnasion en Anglézed. En dra-zé ne blijé ket tam erbet d’er Vretoned. Inde houlen sekour get er roué a Frans hag e hra de Iehann kuitat er vro.
Mes er roué a Frans e farias a vras én afér-sé. Èl ma oé bet goulennet sekour geton, ean e gredé gobér én hun bro er péh e garé. Er Vretoned ne vennent ket bout édan bili er roué ag en Angletér, ha chetu perak é oé bet ret d’en duk lehann monet kuit ; mes ne houlennent ket muioh bout édan bili er roué a Frans. Ind hum gleu rah étré-zé, béléan, tuchentil, tud a ziar er mézeu, borhizion, hag e ia de glah d’en Angletér en duk forbañnet. Chetu amen er péh e lakant dré skriù, d’er 25 a viz imbrill 1379 :
1°) « Ni e doui é omb rah prest d’hum sekour aveit goarn ha dihuen er vro énep de biù benak e glaskehé hé hemér.
2°) « Ni e sellou èl anemized er vro ol er ré hum gleuou get anemized er Vretoned ; ni ou sellou èl treiserion ha ni e fardou arnehé. »
Pe arriùas en duk lehann ar ur lestr, pe zoaras étal er gér a Sant-Maleu, er Vretoned e hras dehon un digemér ag er ré kaeran. Groeit oé bet kentéh er peah étré er prins hag é sujité. Dareu a joé e strimpé a zeulegad en ol. Er Vretoned e gavé unan de zihuen ou bro : chetu treu erhoalh eit lakat kaloneu en ol de vleuein get er leùiné. Ne gavér ket kalz a zéieu bourusoh é histoér bourus er Vretoned. A houdé amzér Noménoé, a houdé men doé gouniet ar er Fransizion, 500 vlé kent, ne oé ket bet guélet nitra kaeroh. En duk Iehann ne gav doh er gortoz meit Bretoned, ne gav meit breder, ur bobl kalonek e venn biùein dalbéh dijab ha digabestr.
Iehann V (1399-1442). — Fiñnoh eit é dad, Iehann V ne glaskas meit eurusted er vro hag er peah get en neu ranteleh en doé perpet ou sel ar Breiz-Izél eit hé skrapein.
Iehann e oé bet mestr ér vro open 40 vlé. Ur prins devot e oé, lan a vadeleh, a léalded hag a furnéz. Ne venné ket lakat tauseu ar é sujité ; un tarh-kalon e oé kement-sé aveiton.
Iehann V e hras seùel ér vro abéh chapélieu kaer. En dianvézerion hiniù en dé e za hoah dou sellet el treu ag er rẻ brauan, ag er ré souéhusan (er Folgoed [12], Kernasklėden…)
Liés, a pe oé en ol kousket én é baléz, er prins e ié é perhinded a iliz de iliz, divot kaer. Edan en duk lehann V er vro e zas de vout pinùik bras. Er gomers e gerhé mat, drest ol arlerh men doé en dud Iehann hum gleuet a fet en dra-zé get er ranteleheu aral : Spagn, Allemagn, Angletèr, Holland. Er varhadizion ag er ranteleheu-sen e oé digeméret mat é Breiz, hag er Vretoned d’ou zro e oé digemėret mat ér broieu aral.
Eit ma ne vou ket a dreisoni ér marhadeu, en duk e ven ma hum chervijou ol er Vretoned ag er memb pouizieu, ag er memb mezulieu.
Groeit oé én amzér-sé un troh mehéraj én hun bro, a bep priz, drest ol é Josselin hag é paudmat a léhieu aral. Eit guerhein ha mezulein er mehéraj-sé be oé un troh mezulieu : pep kornad bro, aveit laret mat, en doé é ré. Hag en dra-zé e oé un dra diés : er ré e huerhé hag er ré e brené n’hellent ket hum gleuet a-zivout er mezulieu. Ér blé 1425, en duk Iehann e hras bannein ne vehé ket bet mui nameit deu vezul ér vro abéh, unan eit er mehéraj a briz, un aral eit er mehéraj marhad-mat.
Épad ma viùé er Vretoned é peah édan ur mestr ker fur ha ker madelehus èl en duk Iehann, er vro a Frans e oé dismantet atau get er brezél padus hanùet « er brezél a gand vlé ».
Én amzér-sé, truhek bras é kerhé en treu ér ranteleh a Frans, goalgaset a bep mod a houdé guersou. En hantér ag er vro e oé goasket édan treid dianvézerion hemb kalon, burtellet hemb arsaù dré en Anglézed.
Er roué ag en Angletèr e daulé a vostad arnehi soudarded didruhé ha ne hrent meit loskein ha laereh. En dud a ziar er mézeu, en dizanspoér én ou halon, e lauské en doar de boéz, hag e lammé a ou ziér aveit hum denn ér hoedeu.
— « D’emb ni é er vro a Frans », e laré en Anglézed, hag é Paris, er gér-vam, er roué ag en Angleter e zé de skrapein er gouronen en doé douget guéharal Charlemagn ha sant Loeiz. Biskoah ne oé bet guélet kement a drebilleu hag a néhans ér vro-sé.
Mes Bretoned nerhus a galon e ia de seùel hé lam ha d’hé dihuen. Duah èl men dint de vrezélat a houdé guersou, ind e hrei labour mat ha saùet veint d’er hargeu ihuélan. Tri anehé e vou konétabl : Duguéklin, Klisson, Richemont.
En neu a ré getan e houniou liés er viktoér ar en Anglézed ; mes ar ou lerh Frans e vou dilézet un herrad é kreiz en trebilleu brasan, ha ret vou d’en Eutru Doué gobér ur mirakl aveit hé sovein. Hantér hand vlé arlerh marù Duguéklin, Jeann d’Ark, er vrezélouréz hemb par, davéet a berh er Roué ag en nean de zihuen er roué a Frans, e sové er gér a Orléans (1429).
Mes Jeann e dremén èl ur vrogonen hag e reng en ér ag en amzér. En Anglézed en des hoah un troed é Frans arlerh marù er verh santél. Più e achiùou hé labour ? Più e gasou kuit aveit mat rah en Anglézed ? Ur breton gañnet é Sarhaù, Richemont.
Richemont e feahas en Anglézed é Formigni (1450) hag é Kastillon (1453). Achiù oé « er Brezél a gand vlé ».
Sant Uisant Ferrié (1355-1419). — Uisant e oé gañnet é Valans, ér ranteleh a Spagn. D’en oed a 40 vlé ean e gomansas, èl en apostoled guéharal, ridek a vro de vro aveit predeg en Aviél. Trézein e hras ag ur pen d’er pen aral er ranteleh a Spagn, a Frans, en Itali, en Angletèr. Brudet bras e oé hag en ilizieu n’hellent ket digemér ol en dud e zé a bep tu d’er cheleu. Uisant e bredégé d’er liésan ar er plasenneu vras a gér, ha Doué e hras aveiton er péh en doé groeit aveit en apostoled dé er Pantekoust ; Uisant, gañnet é Spagn, ne hanaùé meit langaj é vro, hag er latin ; konprenet oé neoah get en ol é kement bro e oé, memb é bro er Vretoned.
En duk Iehann V e oé én amzér-sé mestr én hun bro, hag ean e chomé é Guéned. Pen doé kleuet konz ag er burhudeu souéhus e hré en Eutru Doué dré en dén santél, ean e skriùas dehon donet de bredeg d’er Vretoned. En duk Iehann hag en duchentil e oé geton e ias d’er gortoz é préhésion get er véléan hag er baniéleu a gér un hanter lèu ar en hent de Huéned.
Uisant e arriuas é Guéned en devéhan sul a goareiz. É neb tu marsé nen des predeget kement na groeit kement a vurhudeu, éraug èl arlerh é varù. Rak é Guéned é ma bet interret (1419), ha kavet zou bet sekour ar é vé de bep kours.
Bretoned kalonek en doé saùet lam er rouañné a Frans hag ou sekouret de ziskar en Anglézed ; aveit ou zrugèrékat, aveit diskoein dehé ou gradvat, er rouañné a Frans e ia d’asé skrapein ou bro.
Épad ma oé bet Franséz II mestr é Breiz, er roué a Frans Loeiz XI e glaskas en tu de lakat é zorn ar bro er Vretoned. Geuiér, argand, kement tra e oé mat dehon aveit gouni en duchentil ag er vro, ha mar a huéh é tisohé get é ardeu. A houdé guersou er Vretoned e oé digeméret mat ér vro a Frans : lod en doé brezéleit ér vro-sen énep d’en Anglézed, lod aral en doé diméet inou ha prenet dañné. Mes en duchentil hag e venné troein kein d’ou bro e gavas un anemiz é paléz en duk Franséz.
Perpet é vezė bèr en argand get Franséz, ha liés é oé bet ret dehon astenn é zorn d’ur marhadour pinùik a Vitré hanùet Pièr Landais.
En duk er heméras kent pèl aveit é drezolér. Be oé é paléz en duk ur ministr aral hanùet Chauvin. Tuchant é saùou béh étré en neu vinistr : Landais e faut dehon dihuen er vro ha ne venn ket grons ma hum gleuou en duk get er roué a Frans. Chauvin, é kontrél, e oé a du get en duchentil e garé er vro a Frans èl ou hani.
En duchentil e glaskou estroh eit ur huéh tennein troieu de Landais. Goap e oé geté guélet en duk é kemér aveit ministr ur marhadour. En dra-zé, d’ou chonj, ne oé ket jaujabl. En duk Franséz neoah ne hré meit er péh e hrei devéhatoh er roué brudetan a Frans, Loeiz XIV. Nen dé ket émesk en dud noblans en des hanen kavet Colbert, er guellan a é vinistred.
En duk Franséz e varùas ér blé 1488.
Er brinséz Anna nen doé meit 12 vlé pe varùas en duk Franséz, hé zad. Ol er ré en des hi hanaùet e lar é oé ur verh pozet, fur, jenerus ha truhéus, hag en hi doé ur galon vat, ur spered digor.
Grateit hé doé de getan diméein d’ur prins pinùik bras, Maximilian ag en Autrich. Mes er Fransizion ne fauté ket dehé, ha chetu ind é asé kemér er gér a Roan hag er brinséz e oé abarh. Neoah Maximilian ne dosté ket. En dud a Roan e gomansé hum néhansal. Paudmat a Vretoned e oé tolpet é kér, hag er Fransizion e barré a zegas biùans dehé. Er brinséz iouank nen doé ket mui argand, n’hellé ket mui péein hé soudarded.
É huélet kement-sé, en duchentil a Vreiz e asé lakat er brinséz de blégein ha de ziméein d’er roué Charl VIII. Dré forh pouizein arnehi, er brinséz Anna, eit ma vehé bet lausket er Vretoned é peah, e gousantas érfin diméein d’er roué a Frans (1491).
Huéh vlé arlerh er roué Charl e varùé, ha Loeiz XII e oé bet lakeit én é léh. Er brinséz Anna, eit en eil guéh, e ziméas d’er roué a Frans. Hanen en doé grateit « lezel get er Vretoned ou frankiz hag ou lézenneu. Kent seùel tauseu é Breiz, ret e vehé bet goulen aviz get députéed er vro. Er Vretoned e zelié bout jujet dré en tribunalieu a Vreiz. »
É Paris, Anna e zougas dorn d’er Vretoned é kement mod e oé. Be oé kand soudard doh hé goarn ha rah Bretoned.
Un herrad benak goudé ma oé diméet d’er roué Loeiz XII, hanen e chomas klan, hag é bried e hratas donet é perhinded d’er Folgoed. Er rouañnéz a Frans e hras hé ferhinded get lid bras, aveit men devehé gellet er Vretoned diskoein dehi pegement a garanté ou doé dohti. Be oé doh hé héli ur vostad tuchentil a Frans hag a Vreiz.
Resèuet oé bet é kement léh e oé get en inourieu brasan. Hi e gomansas dré Nañned hag e hélias inou préhésion er sakremant. Arlerh é tas de Huéned, d’en Hennebont, de Gempér. Guéh é vezé douget ar ur jau, guéh ar er brankardeu. Hag un dra souéhus e oé guélet ér parkeuiér, én henteu, ér hoedeu, un nivér bras a dud, ré goh, ré iouank, pautred, merhed, bugalé, deit de sellet ou mestréz vat.
Chom e hras d’hobér un naùved ér Folgoed ha kent monet kuit hi e lauskas get iliz en Intron Varia donézoneu kaer. Er rouañnéz e oé bet chifet ha glaharet, pe oé bet ret dehi laret kenavo d’er Vretoned ha d’ou bro karet.
A pe ziméas d’er roué a Frans, Anna e gredé mat, doh er péh hé doé diféret, ne vehé ket bet biskoah staget bro hé zadeu doh er ranteleh a Frans. Diféret hé doé kement-men : « En eil a hé bugalé, pautr pé merh, e zelié bout duk é Breiz. » Mes ankoéheit oé bet un dra : Penaus e vou, mar n’hé des chet pautr erbet ? Ha just erhoalh er rouañnéz Anna ne lauskas ar hé lerh nameit merhed. Er gohan anehé, er brinséz Klaud, e ziméas d’ur prins hag e zas devéhatoh de vout roué a Frans, Franséz a Angoulem.
Hanen, deit de vout roué (Franséz I), e vennas stagein aveit mat Breiz doh é ranteleh. Hag open ean e hras er chonj de lakat er Vretoned ind-memb de houlen en dra-zé. Tuem e vou en hoari étré er Vretoned.
Rah en députéed ag er vro, ré er véléan ha ré en duchentil, ré er vorhizion ha ré er beizanted, e oé tolpet é Guéned ér blé 1532. Eit er huéh devéhan é tant de zihuen ou bro betag bremen dijab ha digabestr. Penaus é tigeméreint-ind er iaù e zou keniet dehé ? Deustou d’en argand strèuet dré er roué a Frans aveit gouni mar a unan ag en députéed, én despet d’en treu kaer grateit dehé, Breiz e gavé tud kalonek de seùel hé lam ha d’hé dihuen. En députéed hag e zichenné a rumad er vrezélerion en doé épad deuzek kand vlé skuillet ou goed aveit parrat doh en dianvézerion a skrapein er vro ; hériterion er ré en doé gourénet liés doh er laeron-mor, doh er Anglézed, doh er Fransizion, e vourbouté sterd : « Biskoah ne veint sujité d’er ré en doé aséet ou goaskein ker liés ; biskoah n’helleint plégein dehé. »
En dud a gér, lausket é amzér en duchentil d’hum vellein èl ma karent ag er péh ou sellé, de lakat er ré e garent ér pen ag en aférieu a bep parréz, e sellé fal hag e gréné un tammig é chonjal é vou degaset bremen a Frans tuchentil ha ne hanaùant ket tam erbet dobérieu er vro, dobérieu pep parréz. Er beizanted, d’ou zu, e zou imuret hag arfleuet. Sel taul ind e hra un dram sel d’en armaj ou des lausket de ziskuéh a houdé guersou ; ind e heij ou fennadeu blèu hir, a pe za unan benak, ur guerzennour pé komisér er roué, d’hobér ér vro un dro balé én ur laret d’en dud a ziar er mézeu ne vou ket mui doh en duchentil ag er vro, doh ou hansorted a vrezél guéharal, en ou devou afér én amzér de zonet, mes doh dianvézerion ; hag é mant én danjér vras a gol ou zachenneu, en tachenneu reit d’ou zadeu aveit nitra [13], ha lausket geté hemb péein ferm erbet.
Rah er guir Vretoned e zoujé hum lakat édan er iaù. Mes er ré gouniet d’er roué a Frans, er ré e labouré a du geton e laré : « Bro er Vretoned n’hell ket mui chom elsen é unan gaer. Rè bèl amzér é ma bet déjà é vrezélat doh Frans ha doh en Angletèr. Pen dé guir é ma ken tost d’er vro a Frans, jaujabl é dehi hum durel étré hé divréh. Guel é hum rein dehi a volanté vat, kentoh eit hum lezel de vout skrapet dré gri. Biskoah ne gaveint en tu èl bremén de houlen ma vou lausket geté ou hustumeu hag ou lézenneu. Hag elsé, mar dé ret dehé bout Fransizion a hanù, ind e chomou Bretoned a galon. »
Be oé bet béh enta get en députéed ér gér a Huéned. Aben en achimant neoah, arlerh ma oé bet pouizet mat pep tra, er lod brasan anehé e gousantas gobér er marhad :
Breiz e vou staget doh Frans. Mes er Vretoned e hellou goarn èl éraug ou droedeu, ou hustumeu, ou lézenneu hag ou députéed. Ne vou ket gellet seùel tauseu hemb kousantemant er ré-men.
Tré ma vou er rouanné a Frans gredus de zerhel d’ou gir ha de lezel er Vretoned é peah, er Vretoned e vou serviterion gredus er ranteleh a Frans. Mes seùel e hrei mar a huéh tauleu bouillard, tauleu harnan, rak er ré e vou ér pen ag er ranteleh a Frans e ankoéhei liés er péh e zou bet lakeit dré skriù ha grateit d’er Vretoned ér blé 1532.
Arlerh er marhad groeit, ér blé 1532, étré er roué a Frans hag en députéed a Vreiz, er vro-men e oé bet didrouz un herradig amzér. Mes aben un hantér-hand vlé benak, seùel e hras béh én-hi ; ha chetu perak.
Er roué a Frans Hanri III e varùas ér blé 1588, hemb lezel héritour erbet. É gouronen hag é ranteleh e zelié koéh étré dehorn ur prins huguenaud, Hanri, roué a Navarre. Paudmat ag er Fransizion ne vennent ket a briz erbet ag ur prins hérétik, ha chetu saùet brezél étré en dud ag er memb bro.
Be oé nezen é Breiz ur goarnour hanùet Merkeur. Hanen, é huélet er Fransizion é hourén ur ré doh er réral, e gavé getou é oé arriù en ér de zistag hoah ur huéh bro er Vretoned a zoh er ranteleh a Frans. Er lod muian ag er Vretoned e hré er memb chonj, hag ind hum saùas a du get er goarnour.
Er roué Hanri III e oé en devéhan a ligné Valois, hag er Vretoned e laré é oé achiù er marhad groeit étré er brinséz Anna hag er roué Loeiz XII, pen dé guir é oé marù en devéhan ag hé hériterion, hag é koéhé er gouronen a Frans get ur ligné aral, ligné er Vourboned [14].
Merkeur en doé bet fines erhoalh eit gouni un nivér bras a duchentil hag a Vretoned a bep mechér, a bep stad.
Er roué a Spagn e zegasé soudarded a vostad d’er vro a Frans eit sekour er ré ne vennent ket ag ur prins huguenaud. Merkeur e houlennas geton soudarded eit brezélat. Er Spagnoled, deit ar ou lestri, e zoaras é beg er Blañoah, léh men dé bremen er gér a Borh-Loeiz. Harpet get er Spagnoled, Merkeur e zas de ben a lemel en Hennebont get soudarded er roué a Frans.
Mes a pen doé er roué a Frans hum gonvertiset, fal e oé bet en afér aveit Merkeur. Paudmat a Vretoned en dilézas. Merkeur ne blégé ket neoah. Chemel e hré de hortoz ur sekour bras grateit dré er roué a Spagn. 120 lestr e aséas doarein é Breiz, mes é korv un noz er lod muian anehé e oé bet dismantet, brehonet a dammeu get un taul goal amzér. Merkeur e houlennas pardon, hag er roué Hanri IV e zas de Nañned (1598) d’achiù lakat er peah ér vro abéh.
Hanri IV hag er Vretoned. — A pen doé groeit er peah get Merkeur, Hanri IV e drézas rah er vro adal Nañned betag Roan, hag é huélet er lanneu vras e oé étré en niù gér-sen, en doareu lausket de boéz, hag é kement léh e oé mercheu er brezel en doé goalauzet er vro, er roué madelehus ha truhéus-sen e laras « Men é kavou er Vretoned en argand ou des grateit d’ein eit péein er fréieu em es bet ér vro-men, kent ma ou des vennet goulen er peah ha plégein ? » En députéed ag er vro en doé grateit péein dehon 40 mil skouid pep miz, eit en digol. Mes resèuet oé bet é Roan get lid bras, hag er roué, eit diskoein d’er Vretoned pegement a blijadur e hrent dehon, e lauskas ou argand geté, hag e vihannas dré hantér mar a unan ag en tauseu.
Er Vretoned ar er mor. — Ag er mor é té er laeron guéharal de lahein, de loskein ha de skrapein pep tra ér vro-men. Er Vretoned e iei bremen d’ou zro, ar ou lestri, de glah eur hag argand d’er broieu pèl.
Ér blé 1504, er Vretoned e arriùé é Terre-Neuve (Amérik d’er lué). N’ou des chet ankoéheit en hent a houdé. Pep plé é hant d’inou d’en neùé amzér de bisketat ha de glah moru.
É gré er roué a Frans Franséz I, un dén kalonek a Sant-Maleu, Jak Cartié, en doé trézet ur pennad mat ag er Hanada (1534). Sekouret get er rouanné a Frans, er Vretoned a nebedigeu e gomansas kemér troed ér vro-sen hag ér vro pinùik bras hanùet bremen « Etats-Unis ».
Er roué Hanri IV en doé lakeit én é chonj seùel ar er mor konpagnoneheu vras eit monet de huerhein ha de brenein marhadoureh d’er broieu pèl. Kement-sen e zelié pinuikat paudmat er vro Frans. Er marù (1610) e barras dohtou a zisoh get é labour, mes Richelieu, ministr er roué Loeiz XIII e saùas ér blé 1626 Konpagnoneh er Morbihan.
Er honpagnoneheu saùet elsé e zelié gobér lestri, hum vellein a bisketereh, a gomers, gouni dré gaer pé dré nerh er broieu neùé e vehé bet kavet (én amzér-sé rah er broieu ag er bed ne oent ket hoah hanauet), kas tud d’ou labourat, plantein gué, hadein bléad.
De getan en députéed a Vreiz e vourbouté un tammig. Fautein e hré dehé gobér er lézen ér gonpagnoneh,
mes Richelieu n’ou cheleuas ket. Ean e ras d’er gonpagnoneh ur ioh argand, deu lestr a vrezél eit hum zihuen, kannonieu, rah er Hanada, ha rah en doar e oé ar vord er mor pear pé pemb kand lèu izéloh. Mes diféret en doé d’er Gonpagnoneh kas 4.000 a dud, é korv 15 vlé, de labourat er vro-hont, ha sekour er véléan de bredeg en Aviél d’en dud gouiù. Er Gonpagnoneh e dolpas tud a Vreiz, ag en Normandi, hag e sovas er Hanada koéhet un herradig étré dehorn en Anglézed. Hi é e gomansas pinùikat er Hanada, ker brudet hiniù en dé, ha chomet ker staget doh er fé a grechéneh.
Colbert, ministr er roué Loeiz XIV, e saùas ur Gonpagnoneh aral aveit gobér komers get er broieu ag er saù-hiaul. Er Gonpagnoneh-sen é en des komanset unan ag er hérieu vrasan ag er vro, en Oriant (1664), ar vord er Skorff. Colbert e ganpennas eùé er porh-mor a Huéned.
Apostoled Breiz-Izél. — Épad er brezél hir en doé goalauzet er vro, én amzér ma oé Merkeur goarnour é Breiz, er fallanté en doé kresket paudmat émesk en dud, hag er Vretoned e oé deit de vout un tammig digaz doh er relijion. Doué e astennas hoah ur huéh é zorn dehé é tegas d’hun bro béléan gredus de labourat park en ineañneu [15]. En eutru Kerlivio, vikél jeneral, en eutru Hubi, jėzuit, e saùas é Guéned évreu kaer get sekour un damezél gredus, Katerinn a Franchevil, hag e vou merhat un dé e za inouret èl ur santéz [16]. Mes er véléan brudetan ag en amzér-sen e oé en eutru Mikel en Noblez, hag en tad Manér pé Maunoir (eskopti Kempėr).
Mikel en Noblez (1577-1652). — Mikél en Noblez, gañnet étal Brest, e zichenné ag ur fameill a noblans. Kent monet de bredég d’é vroïz, ean hum dennas ur blé én ur léh diamén ha didrouz doh bord er mor, de bedein ha d’hobér penijen. Er béleg-sen é en des komanset er hetan lakat dirak deulegad en dud taulenneu eit esplikein dehé er guirionéieu ag er relijion a grechéneh. Kañnenneu groeit eùé geton én ur langaj reih ha splann e ziské d’en ol er péh e zeli pep krechén gout eit bout salvet. Er hañnenneu-sé, lénet liés ha disket a nebedigeu, ne oent ket ankoéheit èl er predégeu hag ind e hré kement a vad èldé.
En tad Maunoir (1606-1683). — En tad Maunoir e oé gañnet ér Vro-Gal, étal Fougères. Mes kaset oé bet de laret skol de gouvand er Jėzuited a Gempér, hag ean e gavas inou Mikél en Noblez. Ur béleg gredus e oé, ha hoant bras en doé d’hobér èl Mikél en Noblez, de vonet ar er mézeu de bredég d’er Vretoned, mes un dra e barré dohtou : ne houié ket langaj er vro. Un dé chetu ean é pedein a greiz kalon er Huerhiéz de zonet d’er sekour de ziskein er breton, eit men devehé gellet gouni un inean benak de Jézus-Krist. « Ama, e laré ean devéhatoh, komanset em boé d’er sul diskein er lavar-sé ; deu-zé arlerh d’er merh, m’er gouié erhoalh eit laret katechim d’en dud, ha huéh suhun arlerh me gomansé predég dehé. »
Épad hantér hand vlé en tad Maunoir e ridas ag un tu d’en aral de gonvertisein er béherion. En dud a gostiad Mur ha rah en tu-zé e ras paudmat a labour dehon.
Er misioneu e vé hoah groeit bremen én hun bro èl é amzér en tad Maunoir ha Mikél en Noblez. Espliket vé hoah liés en taulenneu. Oeit vé eùé d’er vened de bedein eit er ré tremenet, ha predéget vé pe vé interret er relégeu. Kement-sen en des kresket paudmat devosion er Vretoned é kevér er ré varu. En dianvézerion e valé dré er vro, d’er sul, e huél, é mar a barréz, arlerh en overen bred hag er gospereu, en dud é vonet a vostad de zeuhlinein ar bé er ré treménet ag ou fameill.
Ardro er blé 1675, er roué a Frans Loeiz XIV en doé lakeit tauseu ar er butum, ar er papér timbr, ha memb ar er lestri kegin.
É mar a gornad a Frans, en dud hum saùas énep d’en tauseu neùé. Be oé bet béh é Angoulem, ér Mans, é Bordeaux. É Breiz en ol hum glemmé hag e vourbouté. Er gér a Roan e gasas kuit er ré e oé bet degaset de cherrein argand en tauseu. Nañned, Guingamp, Chateaulin e hras kement aral. Er beizanted e hré d’ofiserion er roué monet ér méz ag er vro.
Er bonneteu ru hag er bonneteu glas, èl ma vezé laret anehé, kounaret doh en tauseu lakeit ar er butum, e lahé er ré e ié de seùel en tauseu, hag e hoalgasé memb en duchentil ag er vro. Er ré-men e oé ret dehé monet de guh d’er hérieu.
En eutru a Chauln, goarnour er vro, e oé bet hemb truhé, hag e lakas er Vretoned de blégein de lezen er roué.
Pe varùas er roué Loeiz XIV (1715), er vro a Frans en doé ur ioh delé. Er gouvernemant e vennas lakat er Vretoned de sekour ou féein. En députéed a Vreiz, tolpet é Dinan ér blé 1717, ne gousantent ket fonapl rein er péh e oé goulennet geté.
En eutru Monteskiou, ur gaskon, e oé nezé goarnour é Breiz. Pe huélas en députéed é énebein dohtou, ean ou hasas d’er gér. Chetu saùet béh étré en duchentil ha Monteskiou. « En députéed a Vreiz, e laré er goarnour, e gred hoah bout dijab ha digabestr èl é amzér er brinséz Anna. »
En eutru Ponkalek e oé bet keméret, kaset de Nañned ha lakeit d’er marù. Mes kent pèl arlerh Monteskiou e oé bet taulet ér méz a garg.
Be zou ré hag e gredou marsé é oé dré fal ben, dré ahurtemant é klaské er Vretoned hum seùel elsé énep d’er gouvernemant. Chetu amen un dra hag e zisko splann nen dint ket goah eit en dud ag er broieu aral.
Be oé ér hreisté a Frans, tost d’er gér a Lourd, ur hornad bro hag e oé bet staget doh Frans ér memb féson get hun bro-ni : en Navarre. Breiz en doé reit ur rouañnéz d’er vro a Frans ; en Navarre en doé reit ur roué, Hanri IV. Breiz hag en Navarre en doé diféret mat en ou devehé goarnet ou droedeu. Ama, sel guéh ma oé lakeit tauseu neùé, mar tigoéhé de Vreiz seùel énep dehé, en Navarre e hré èldi. En députéed tolpet é Pau, ér gér-vam ag er vro-hont, e zihuenné doh ofiserion er roué, èl ma tihuenné dohté é Roan en députéed a Vreiz.
Rah en dud, ne vern é pé bro é viùant, e zihuen ou droedeu, e zalh pen d’er ré e venn ou flastrein édan en treid.
Ponkalek (1719). — D’en 11 a viz imbrill 1719, en duchentil a Vreiz en doé hum dolpet é koed Lanvaus étré Gregam, Pleùignér ha Plérin. Ou chonj e oé derhel pen d’er gouvernemant a Baris ha parrat doh er goarnour Monteskiou a hoaskein er vro get tauseu neùé.
En eutru Ponkalek, a barréz Berné (kornad er Guémené), e oé ag er ré gredusan de labourat : ean e saùé soudarded, e gasé armaj ha peudr a un tu d’en aral.
En duchentil a Vreiz e zelié rah hum dolpein é kornad Guéned eit monet de hortoz ha de resèu er sekour grateit dehé get er roué a Spagn. Mes er sekour n’arriùas ket.
Neoah hañni ne venné péein blank erbet. Er resèuour e oé goalgaset é kement parréz e oé. En argand e cherré e oé skrapet geton kent ma arriùé ér gér.
Mes er Vretoned e oé bet rah guerhet get un treitour, un dianvézour deit ag er Mans. Monteskiou e hanaù bremen é éneberion, Aveit lakat ésoh dorn arnehé ean e zegas d’er vro 12 rejimant soudarded !
Ponkalek e ié de guh ag ur léh d’en aral. N’hellé ket mui donet d’é gastel goarnet get en dragoned.
Pen das en dragoned d’er hemér,
Er markis ne oé ket ér gér…
ur peur é klah é vouid e lar dehé men é ma.
É ma é ti person Lignol
É tèbrein miren doh é daul.
Ponkalek e oé bet kaset d’er prizon de Nañned, get tri aral a é gansorted : Talhouet, Monlouis, Dukouédik, a noblans er vro.
Kri forh oé kleuet tro ha tro
Pe guitas er markis er vro.
En dud e ridé a bep léh
Aveit er guélet hoah ur huéh.
Ou fear é mant kondañnet d’er marù hag é krapant ar er chalfaud én ur bedein Doué hag er Huerhiéz. Jézus, Mari, chetu er girieu devéhan e larant, pen dint lakeit étré dehorn er bourèu eit bout dibennet.
Ér gér a Nañned kaloneu en ol e oé malet get er glahar ha get er gloéz. Biskoah ne oé bet guélet un deùéh ken ankinus, ken divourus. En ol en doé truhé doh er vartired hag e ré ou malédiksion d’er ré en doé ind kondañnet.
Pé un ankin, pé ur glahar,
Pe ridas ou goed ar en doar.
Nen dé ket aveit un torfet
É ma bet lahet Ponkalek,
Mes rak ma tihuennas é vro
Get en duchentil tro ha tro.
Ouilet, ouilet, ol Bretoned,
Rak ur mestr mat e hues kollet.
Pe oé bet hanaùet en doéré ér vro a béh, rah en dud e oé imuret hag arfleuet. Er gouvernemant a huélas é oé mal arrest. Er goarnour Monteskiou e oé bet taulet ér méz a garg ; en tauseu e oé bet bihanneit.
Inour d’er ré en des sovet ou bro é verùel dré zehorn er bouréu.
En Anglézed e asé doarein é Breiz (1746, 1758). — É amzér er roué Loeiz XV, en Anglézed e oé bet liés é brezél doh er ranteleh a Frans, ha sel taul é vezent guélet é asé doarein én ur hornad benak, mes ne hrent ket berh. Ér blé 1746, ur jeneral get ur vostad soudarded e dostas d’en Oriant, saùet neùé-sou é beg er Skorff, mes n’hellas ket hé hemér. Revé ma larér, en Oriant e oé bet goarantet get er Huerhiéz Mam de Zoué, ha chetu perak é vé hoah groeit pep plé get lid bras gouil Intron-Varia-er-Viktoér.
12 vlé goudé (1758), en Anglézed e aséas donet é Breiz dre er hreis-noz. Mes er Vretoned e hounias arnehé hoah ur huéh, é Sant-Kast. Ol er ré e skriù é galleg histoér hun bro, e gonz ag un dra souéhus digoéhet inou. Be oé é armé en Anglézed soudarded a vro Kanbri [17], ur hornad bro lausket guéharal get er Vretoned. Én ur vonet d’en emgann, Bretoned Breiz-Izél ha Bretoned Kanbri e gañné a bouiz ou fen, hag én un taul chetu ind chomet bamet kaer, chetu ind é arsau a gañnein : en neu rejimant e gañné er memb guerzenneu ! En armaj e goéh a ou dehorn hag é léh gourén ur ré doh er réral, chetu ind doh hum vréhatat él bredér. Be oé neoah disparti étré-zé a houdé 1200 vlé !
Épad er Révolusion (1789-1799) bro er Vretoned e oé bet goasket ha goalauzet a bep mod. Lammet oé bet geti hé droedeu hag hé lézenneu.
Breiz e oé bet rañnet é pemp départemant. Bonaparte e lakas ur prefet é pep départemant (1800). Elsen é ma chomet en treu a houdevéh.
Ag en amzér ketan ma oé strèuet én ou bro er lézen a grechéneh, er Vretoned hum blijé bras é vonet é perhinded. Épad ma chomé lod anehé d’hobér pénijen ér houvandeu, réral e hré pénijen ar en henteu e gasé de Rom, de Jéruzalem. Deustou d’en danjérieu e oé doh ou gortoz, paudmat e ié de huélet
Sant Jak a Spagn,
Sant Salvéz én Allemagn.
Devéhatoh, a vandenneu é vezent kavet é hobér tro-Breiz, de laret é, é hobér en dro ag er vro eit monet d’hum lakat édan goarnasion er seih eskop santél en doé labouret muian ér seih eskopti saùet én Armorik eit er Vretoned divroet : é Guéned, Kempér, Kastel-Paul, Tréguié, Sant-Briek, Dol, Sant-Maleu. Tuchant dré henteu skosellek ha diblén, tuchant dré er goahiér, er hoedeu pé er lanneu frank ag er vro, ur chapelet én ou dorn hag er beden ar ou géneu, ind e gerhé didrouz èl menéh é vonet d’ou labour.
Mar en des bet er Vretoned ur garanté tinér é kevér ou Sent, ne faut ket kredein en des kement-sé parreit dohté a garein a greiz kalon fameill santél Hun Salvér. Ou devosion é kevér santéz Anna hag er Huerhiéz e zou hanaùet mat a houdé guersou. Nen des marsé bro erbet hag e inour kement santéz Anna hag er Huerhiéz Vari. Er guerzenneu ag er vro e lar é ma ker stank er chapélieu saùet én inour d’er Huerhiéz èl er stired én ér ag en amzér. Eskopti Sant-Briek en des saùet dehi open deu gand chapél, eskopti Kempér en des saùet 263, hag é pedèr anehé er Huerhiéz e zou bet kouronet get lid bras. Ér blé 1888, kant mil a dud e ias é perhinded d’er Folgoed a pe oé bet lakeit ur gouronen ar ben Rouañnéz en Arvor.
Er hriùan perhinded a Vreiz e zou perhinded santéz Anna. Chetu é bèr girieu penaus en des komanset er perhinded-sé.
Ur hand vlé benak goudé ma oé bet staget Breiz doh er vro a Frans, be oé é Kéranna (penhérig a barréz Pluneret) ur labourér doar devot hanùet Ivon Nikolazig. Nikolazig e oé meitour, hag én ur park dehon, hanùet er Bosenneu, é vezé kavet restajeu ur goh chapél, saùet guéharal, revé ma laré en dud koh, én inour de santéz Anna.
Un noz, é miz est 1623, Nikolazig e oé é tiskuéh én é di a pe huélas én un taul é ganbr lan a splandér ur pilet dalhet dré un dorn mistérius e daulé er splandér kaer-sé. Kement-sen e zigoéhas geton estroh eit ur huéh.
Santéz Anna hum ziskoas hi-memb dehon liés épad pemzek miz, é peb léh hag é pep mod, mes perpet é kreiz ur sklérdér bras, é kiz ur voéz gusket é guen, get ur pilet én hé dorn hag ur gogusen édan hé zreid.
D’er 25 a viz gourhelén, ér blé 1624, hi e gonzas érfin dohtou hag e laras :
— Ivon Nikolazig, ne zoujet ket :
laret d’hoú person é hes bet guéharal, én tam doar hanùet er Bosenneu, kent ma oé amen kér erbet, ur chapél, er getan e zou bet saùet ém inour é bro er Vretoned. Be zou hiniù 924 vlé ha huéh miz men dé bet diskaret. Me garehé ma vehé saùet a neùé d’en abretan, ha ma hum soursieet hui a gement-sé. Doué e fal dehon ma vein inouret èn-hi.
Person Pluneret ne vennas ket cheleu Nikolazig hag hanen e laras un dé d’er santéz :
— Me Mestréz vat, groeit enta ur mirakl benak hag e hrei d’en eutru person ha de bep unan hanaùein splann é vennet ma vou saùet er chapél. Hag er santéz e reskondas :
Lakeit hou konfians é Doué hag én-han mé ; guélet vou, kent ma vou pèl, un nivér bras a virakleu, hag unan ag er ré vrasan e vou guélet tud a leih é tonet d’em inourein amen.
Kement-sen e zou deit de vout guir. D’er 7 a viz merh 1625, limaj koh santéz Anna e zou kavet ha dizoaret ér Bosenneu ha nezen é komans en dud donet a vostad d’inourein santéz Anna.
En eskob a Huéned, arlerh en devout gourhemennet gobér un enklask perhuéh a zivout er burhudeu a Géranna, e hourhemennas seùel ur chapél.
Er chapél saùet é amzér Nikolazig e oé ré vihan a pe gomansas en dud donet a vostad a gement tu e oé get en henteu hoarn, hag arlerh er brezél ag er blé 1870 é hes bet saùet ur chapél neué paudmat brasoh ha kaeroh eit er getan.
Kavein e hrér én eskopti-men perhindedeu brudet én inour d’er Huerhiéz Mam de Zoué. Mar en des en dud ag en Arvor saùet ur gaer a chapél de santéz Anna, en dud ag en Argoed en des saùet de Vari un troh chapélieu : é Kelùen (parréz Guern), é Josselin, é Krénénan(Ploerdut), ér Pénéti (Persquen), é Baud (Intron Varia er Sklérdér), é Neuillieg (Intron Varia Karuéz).
Guélein e hrér pep plé
« Aveit adorein Doué, inourein er Huérhiéz,
« Hag é pardon Kelùen hag é pardon Karuéz,
« Chapelet én é zorn, get gred ha devosion,
« Er perhindour gredus é troein é prehésion [18]. »
- ↑ Bro-Sauz bremen, pé en Angletér.
- ↑ Kér ag en Itali. En eskobed en doé hum dolpet inou ér blé 359.
- ↑ Ér blé 429.
- ↑ Er Vretoned chomet én tu-ral ag er mor, én ur hornad bro hanùet « bro Galles pé Kanbri », en doé bet kouvandeu karget a venéh gredus betag er blé 1200, de laret é huéh pé seih kand vlé goudé ma oé deit d’er vro-men, d’en Arvor, ur lod bras ag er Vretoned.
- ↑ Mar a unan neoah e oé bet lakeit d’er marù aveit er fé : sant Alban a Vérulam, sant Aaron.
- ↑ Deit ag en Danemark pé ag er hornad-sé. Inizen er Vretoned e zou bet hanùet a houdevéh en Angleter, bro en Anglézed, Bro-Sauz.
- ↑ Er blé 888.
- ↑ Questembert.
- ↑ « Richard Cœur de Lion ».
- ↑ Iehann hemb doar – « Jean sans Terre ».
- ↑ Kornadeu bro hanùet é galleg : Anjou, Touraine, Poitou, Normandie, Aquitaine, etc.
- ↑ Étal Brest.
- ↑ « Domaines congéables ».
- ↑ Hanri IV (1589-1610), Loeiz XIII (1610-1643), Loeiz XIV (1643-1715), Loeiz XV (1715-1774), Loeiz XVI (1774, marù ar er chalfaud ér blé 1793).
- ↑ En amzér-sen é tas eùé santéz Anna d’hum ziskoein de Nikolazik (1624).
- ↑ Nezen é komansas é Guéned er retredeu, hag en des groeit é peb amzér kement a vad én hun bro.
- ↑ E bro Kanbri (pays de Galles) en doé hum dennet ur loden ag er Vretoned guéharal, er ré nen doé ket vennet trézein er mor eit donet d’en Arvor.
- ↑ Perhinded Intron Varia er Viktoér, én Oriant ; perhinded Intron Varia er Rô, én Hennebont ; perhinded sant Kornéli, é Karnak ; perhinded Santéz-Hélèn, étré en Alré hag en Oriant ; perhinded Sant-Matelin-Kistinig e zou hanaùet mat eùé ér vro abèh.