Histoér er Vretoned/IX Pennad
Er brezél devéhan doh er laeron-mor en doé padet un tregont vlé benak. Er vro abéh e oé bet goalauzet. Menéh, béléan, tuchentil e oé bet ret dehé monet ér méz ag er vro eit sovein ou buhé. A pe arriùeint éndro, ne gaveint ket mui hanaù a barréz erbet : rah é mant bet fondet. N’aséeint ket ou seùel, mes ind e hrei er péh ou des guélet gobér ér vro a Frans. Guélet oé bet d’er hours-sen, ér vro a Frans, un dra ag er ré souéhusan arlerh marù Charlemagn (814), er rouanné ne oent ket kriù erhoalh eit dihuen ou ranteleh doh er laeron-mor ; hag é pep kornad bro, é léh goulen sekour get er roué, en dud hum lakas d’hum zihuen ind-memb, èl ma hellent. Er lod muian ag er labourizion, ag er vorhizion, eit gelleit labourat, hadein, estein ha biùein é peah, hum laké édan goarnasion en duchentil ag er vro, ken duah de vrezélat èl de jiboésat.
En duchentil e vezé laret anehé duked, konted, baroned.
Kentéh ma saùé béh én ur hornad benak, kentéh ma arriùé er laeron-mor, rah en dud hum dolpé ardran mangoérieu ihuél kastelleu en duchentil ha rah, tuchentil ha peizanted, hum sekouré étré-zé.
Hama chetu petra e zigoéhas. Er Vretoned, forbañnet pèl doh ou bro, e huélas splann é telient gobér él er Fransizion hag hum dolpein, nepas hembkin eit un herradig èl ma hrent éraug, mes dalhmat. Guéharal pep unan e hré èl aveiton ; er vistr ag er parrézieu e denné pep unan d’é du, nameit a pe oé ur brezél benak. Bremen é vou lakeit un duk ér pen ag er vro. Be vou édandou, él ér vro a Frans, konted ha baroned.
Rè hir e vehé konz a ol en duchentil en doé labouret é Breiz hag hé dihuennet tuchant énep d’er Fransizion, tuchant énep d’en Anglézed. Ne gonzeemb meit ag er ré brudetan.
Er Vretoned én Doar Santél (1095-1270). — Én amzér-sé ol er ranteleheu ag en Europ e gasé soudarded d’en Doar Santél de vrezélat énep d’er Sarrazined, éneb d’en dud kri ha dinatur en doé keméret er vro-hont ha goalgaset er grechénion e ié a vostad, a houdé pèl amzér, de huélet er léhieu santél en doé darenpredet guéharal Salvér er bed. Er rouañné hag en duchentil vras ag er broieu krechén e hré er peah étré-zé, e saùé soudarded hag hum laké én hent, prest de soufrein er poénieu kaletan aveit Jézus-Krist ha de skuill ou goed aveiton. Ér blé 1096 en duk a Vreiz, Alin Ferjant, e hra èl er réral ; ean e lausk é voéz de hoarn er vro én é léh hag e ia kuit get en duchentil ha paudmat a Vretoned. Pemp plé é chomant de vrezélat. Er ré anehé e hell donet éndro e zegas geté relégeu kaer, ha drest ol un tam a Groéz Hun Salvér hag un tam ag é vé. Er relégeu e oé bet resèuet get lid bras én hun bro. Sel guéh ma arriùé unan benak ag en Doar Santél get relégeu présius, é vezé groeit inour geté, rak ma tegasent chonj a soufranseu un Doué en doé skuillet é hoed eit hun frenein. Er lideu hag en inourieu-sen e laké en dud de seuel trema en nean ou deulegad hag ou haloneu. Ar bé Hun Salvér, marù dré garanté aveit-omb, er vrezélarion en doé disket hum garein ha chetu perak én ur arriú ér gér ne oent ket douget él guéharal d’hobér brezél en eil d’égilé.
Er vro abéh e oé bet un herrad é peah ha didrouz kaer, rak en duchentil ne glaskent mui meit un dra : gobér èvreu mat eit lezel ur brud mat ar ou lerh, eit ma ne vehent ket bet ankoéheit get en dud én amzér de zonet.
Sant Ivon (1253-1303). — Pèl goudé ma oé deit er Vretoned d’er hornad bro-men, guélet oé bet é Breiz-Izél deu sant hag e vé konzet liés aneh : Sant Ivon ha sant Uisant Ferrié.
Ivon e oé gañnet é Breiz. É dad en doé héliet sant Loeiz ha brezéleit geton én Doar Santél. A pe oé é hobér é studi é Paris hag é Orléans, é vrasan deverrans e oé lén Buhé er sent. Ur huéh ma oé achiù é studi, ean hum blijé é tihuen dirak en tribunaleu en intanvézed, er beurerion, er vugalé hag en doé kollet ou zud. Deustou ma tisohé mat get é brosézieu ha ma oé hanaùet èl un avokad ag er choéj, donet e hras dehon er chonj de guitat er bed, eit gellet chervij ésoh en Eutru Doué hag é nesan. Memb arlerh men doé resèuet en Urheu sakret n’arsaùas ket a zihuen er ré beur en doé rekour dohton.
Én amzér-sé, Filip er Braù e oé roué a Frans ha vennein e hré lakat ar madeu en Iliz tauseu ha ne zelié ket lakat. En dud davéet a berh er roué e oé prest de gemér er glustreu sakret ag en iliz a Dréguié. Mes Ivon e ia d’en iliz, e chom én-hi noz ha dé eit dihuen « madeu sant Tudual », èl ma laré. Anjuliet oé ha goalgaset, mes ne hré ket kaz erbet.
Mar a véleg, un tammig koart, en temal hag e lar dehon é tennou arnehé kounar er roué a Frans. « Nitra, emé ean, nitra ne barrei doh-ein a zihuen en Iliz, tré ma chomou én-han en distéran hanal. »
Un dihuennour ken nerhus ha ker kalonek e zas de ben a houni er viktoér, hag en dud fal e oé bet ret dehé monet kuit.
En duk Arthur (Arthur de Bretagne). — Ardro er blé 1200, en Anglézed e oé mistr é mar a gornad a Frans. Er roué ag en Angletèr, Hanri II, e oé memb deit de ben a lakat unan a é vugalé de vout duk é Breiz, Jéofroi, ur brèr de Richard [1] ha de Iehann [2]. En duk Jéofroi e varùas é kours. Un herrad benak arlerh é varù, é voéz en doé bet ur mab hag e oé bet digeméret mat get er Vretoned. Én despet d’er roué ag en Angletèr, er Vretoned en hanùas Arthur. Rak dalhet ou doé chonj a brofésieu Merlin, un dén brudet guéharal ; ha revé er profésieu ag er vro, er roué Arthur, brezélaour bras er Vretoned én amzér tremenet, e zelié donet éndro ar en doar eit lakat er Vretoned de seùel unan ag er ranteleheu kaeran ag er bed.
Un herrad benak arlerh, er roué ag en Angletèr e varùas, én ur lezel é ranteleh get Richard, iondr Arthur. Aveit gellet gobér é Breiz er péh e garou, Richard e gemér dré dreisoni mam Arthur hag hé zaul ér prizon, mes n’hell ket lakat dorn ar er prins iouank ; er Vretoned en des ean kaset de Vrest, d’ur hastel kriù ha diés de gemér.
Arthur nen doé meit 14 vlé pe varùas é vam. Istimet ha karet bras e oé get er Vretoned. Ur prins kalonek e oé ha prest kaer de zihuen é zroedeu én Angleter él ér vro a Frans. Rak arlerh marù Richard, Arthur, mab d’ur brèr kohoh eit Iehann, e zelié bout roué ag en Angleter, ha mestr ér hornadeu bro en doé én Anglézed ér vro a Frans. Komanset en doé memb brezélat doh Iehann, pe zigoéhas dehon bout keméret dré dreisoni étal Poitié. Iehann er hasas de Rouan, d’er gér e zelié guélet 200 vlé arlerh en Anglézed é loskein Jeann d’Ark, hag en taulas én ur prizon tioél. Neoah kaer en doé klah, Iehann ne gavé ket dén erbet digalon erhoalh eit lakat er prins iouank d’er marù, ha chetu ean é hobér er chonj de grogein ean-memb én ur labour ker méhus.
Krapet ar ur vag, lehann e zichennas betag er prizon. Noz e oé ha tioél en amzér. Neoah pe oé bet dichennet ér vag, é zehorn hag é dreid ariet, Arthur e hanaùas é iondr, ur sel fal hag ur min skontus dehon. Arthur e houié reih mat petra oé é chonj gobér, drest ol p’er guélas é kemér é glean. Er peur-keh kroèdur e laras dehon : « Me iondr a garanté, hou peet truhé doh hou ni bihan ! Pardonet dehon ! me iondr, pardonet de vab hou prér ! » Mes é iondr, didruhé ha digalon, hemb cheleu é gonzeu kanvéus, er lakas d’er marù hag en taulas én deur (1203).
Mes kent pél é sau béh ar er bosér dinatur. Kentéh men dé hanaùet é Breiz en torfet eahus-sé, rah er Vretoned e zou arfleuet ha kounaret. Eskobed ha baroned hum dolp é Guéned, hag e zavé d’er roué a Frans, Filip-August, deu anehé de houlen geton ou sekour de gastiein en treitour hag er multrèr. Er roué a Frans e lammas get Iehann ol er hornadeu bro e oé édan goarnasion en Anglézed [3].
Elsen er roué ag en Angletèr n’hellou ket muioh eit er roué a Frans gobér er lézen é Breiz. Hoah ur huéh er Vretoned e vou er vistr én ou bro.
Pièr Maukler (1213-1237). — Eit parrat doh en Anglézed a gemér troed é Breiz, er roué a Frans e ziméas de hoér Arthur ur prins hanùet Pièr Mauklér — er fal gloérek, — rak ma oé disket mat ha ma hras ur fal implé ag é abilted. Hum blijein e hré é vrezélat, mes nen doé ket kalz a avisted, hag open en dra zé disléal hag ahurtet bras e oé. Ean hum geméré doh en ol : doh en duchentil, doh er véléan, doh er Fransizion, doh en Anglézed, ha n’hellas ket donet de ben a nitra.
Pièr hum saù énep d’er roué a Frans, sant Loeiz, mes é huélet nen dé ket kriù erhoalh eit hum zihuen, ean e galù en Anglézed de zonet d’er sekour hag hum laka édań ou goarnasion. Sant Loeiz e houni er viktoér ha Pièr e zeli plégein ha kuitat Breiz. Ean e lausk é gouronen get é vab hag e ia de vrezélat d’en Doar Santél énep d’er Sarrazined.