Ar Gêr Villiget/I
Ar bevare warn-nugent a viz kerzu, da bemp eur d’abarde.
Eur gêr vihan micherourien tost da Bariz, serret en eur c’helc’h ijinerezed pe a « uzinou ». An noz a deu abred, rak eur vougen yen, liou an erc’h, a zo war an amzer. Nebeut a dud er ruio. Gwreg eur micherour bennak bet o pourve danve he c’hoan, eur mouchouer stam paket endro d’he fenn, pe mevel eur marc’hadour bet o welet e hostizien. Ar vicherourien n’e ket achu c’hoaz o devez hag ar vourc’hizien a zo dastumet en o zi da gempen pep tra evit noz Nedeleg.
Eus eur ru vihan, enk ha tenval, e teu eun den, eur baner gantan ouz e zorn. Labourat a ra an noz ’n eun ijinerez bennak, ha hastan ’ra founnus, marteze dre ma tosta d’an eur, hag ive evit ’n em domman. Gwisket fall ec’h e evit an amzer a ra : eur brago glas tano evel eun tam paper, eur chupen c’hlas memes tra dindan eun all uzet ha disliou, hag eur c’hoz vouchouer endro d’e c’houg. Moustacho hir ha du a dreuz e vizach skarzet hag e zaoulagad a lugern dindan o jouchenno. E ziouskoa ledan hag e izili treut a verk a-dreuz d’e zilhad skanv ’vel a ra korf an derv koz ha sec’h en hon bro a-dreuz d’o mantel vân.
Heman n’e ket ar gozni a ra d’ean bean ken treut : mar ’n eus pemp bla ha tregont, n’an eus ket ouspen.
N’e ket roufennou ar gozni a zo war e zrem ; ar c’hroc’hen melen, stag ouz an eskern, a zo dizec’het gant an tan, tan an ijinerez pe hini an evach, marteze an eil hag egile.
Mont a ra, e choug pleget hag e zellou d’an douar, en eur heuilh koste an tier. Arru en korn ar ru, eur plac’h en em gav dirakan.
— Nozvez vat, Fanch, emei. O vont d’ho labour e oac’h ?
— Ya, emean, ’n eur chom en e zav ; c’houi ’zo aze, Soaz ; er marc’had e oac’h bet, ’m eus aon ?
— Red mad e ! ma den a labour an de, ar zunvez-man ; evelse e refomp pred Nedeleg a-gevret, ar pez n’arru ket alies, hag e vo red kaout eun dra bennak ouspen d’ar c’hustum.
— Nedelek, emean, gant eun huanaden ; gwir e, fenoz eman.
— Hag ho pried, penôs eman he c’hont ? eme ar plac’h.
Eur pennad ’zo ec’h e klanv, emean, ’n eur ober eun hij d’e benn.
— En gwirione ! Petra he deus evelse ?
— N’oun ket ! de ha de ec’h a he nerz kwit. Bet eo o kaout ar medesin, ha n’e ket evit gouzout petra. he deus ; laret an eus, avat, mar delc’h da fallaat evelse, n’he deus ken eur bla da vevan.
— Paour kez Anna ! mont a rin d’he gwelet fenoz pe warc’hoaz… Hag ar vugale ?
— Ar vugale n’ an int ket krenv kennebeut ; petra ’fell d’ac’h ! Ar vam klanv, me o labourat, n’o deus ket dalc’hmad ar pez o deus ezom ha ’n em zantout a reont a ze. Ar gwaleur a zo warnomp, Soaz, emean, gant eur vouez tenval.
— Ya, siouaz ! Fanch ; ar gwaleur a deu re alïes hep bean galvet, mes anzavet hoc’h eus gret e hent d’ean evit dont en ho ti. Laret a ran ze d’ac’h, rak karante am eus ouzoc’h : eus ar memes parouz ec’h omp. Pemp bla a zo fenoz e tigouechoc’h ho taou em zi da c’hortoz kaout lojeiz. Pa zonjan kaerat ha sartat daou zen yaouank e oac’h neuze ! Piou an ije sonjet e vije troet an treo evelse evidoc’h ! O ma mignon paour, mar ’c’h eus c’hoaz eun tam kalon, dilezet krenn an evach ! Sonjet en ho pried hag en ho pugale ec’h eus laket en eur stad ken trist ! Ar medesin n’anave man e klenved Anna, rak he c’halon, dreist-oll, a zo klanv gant an dizesper, o welet he bue kollet, he daou grouadurig barnet da vevan en dienez hag ar baourante, hag an hini n’he deus bet ’met ar si da vean karet re, o kouean er brasan dizurzo. He bue a zo etre ho taouarn, Fanch, sovetaet anei ! »
Hen a chilaoue, pleget e benn, ha na respontas gir.
— Kenavo, emei adarre ; mar gwelet Per war ho hent, laret d’ean dont war eün d’ar gêr, holl e vefomp ouz hen gortoz.
— Ya, emean ; kenavo.
Ar goleier distank a led breman eur sklerijen drist dre ar ruio. Lein an tier uhel en em goll en denvalijen. A lec’h da lec’h, diarok eur stal a lugern hag a dispak hudurnez ar ru leun a fank, gant he zier louet gant ar moged.
Fanch a heuilh e hent hep taol ple da netra ha tristoc’h c’hoaz evit arôk, Eus kement a zo endro d’ean e sav en e greiz eur rukun diremed ouz ar gêr-ze, a guz kement a baourantezio hag he deus gret gant eun den leun a nerz hag a yec’hed ar paour kez ec’h e breman.
Komzo e genvroadez o deus piket anean ; santout a ra pegen gwirion ec’h e ar pez a lare ; gwelet skler a ra ec’h e hen a zo penn-kaoz d’an holl waleurio a bouez warnean hag e dud : penn-kaoz da glenved e bried, penn-kaoz d’ar poanio a c’houzanv e vugale arôk an oad, ha penn-kaoz ive mar e henvel ouz eun den hanter kant vla, ken brevet gant al labour ha devet gant an evach. True a ra d’ean e-unan ; an dizesper a deu en e galon hag a wask anei evel gant eun dorn dir ; pep tra a zeblant d’ean ken poanius ; ken dinerz en em gav ken e karfe mervel.
Allaz ! e gorf a zo uzetoc’h c’hoaz. Nag e ve klanv ar c’horf, mar chom krenv ha yac’h ar galon, e ve fianz bepred ha stourmet betek an eur diwean ; eur wech dinerzet ar galon, ne ve man d’ober ken. Hag he hini a zo ken gwân, ken izel ! Prezegenno ha skouerio fall o devoa he dizec’het, eur vue hep dalc’h na reolen he deus he feurachuet. Nan e ken gouest eus an nebeut a volante a ve ezom evit ’n em dennan eus ar fank ec’h e koueet, ha ze eo a lak an dizesper en e greiz.
— O ya ! karout a raje mervel, kaout an dizam eus e boanio !
Koulskoude, nan eus ’met an dud laosk ha digalon da c’hoantât ar maro. Ha neuze, aon an eus rak barnedigez ar Mestr na zervij ket ’boue pell amzer nemet e kred ennan bepred. Nan ! red e bevan ; evit ar re an eus ar garg dioute hag a zoug ar bec’h pouneran eus e follentezio ; evit dic’haouan an droug an eus gret, ’vel a lare Soaz d’ean breman souden. Touet a ra na lako ken troad en ti eur marc’hadour gwin ha laret a ra d’ean e-unan :
« Nan, biken ken ! meur a wech em eus hen touet, ’mes houman e ar wech diwean. Red e troc’han krenn pe ’c’h e kollet pep tra. »
Allaz ! mar gouvefe an den pegen sempl e teu da vean dirak ar sio fall en em ro d’e a greis e blijadur, pe vent krog mat ennan, e pellafe dioute evel diouz an tân ! N’e ket eur zonj mat nag eur promesa gret en eur mare ma sav ar gonsianz he mouez a zovetaa anean. Henvel e ve ouz eun den koueet en eur fankigel : da bep krog a ra evit ’n em denn er-maez e tiskenn donoc’h ; pe ouz eur c’hlanvour nan eus ken ’met kontel ar medesin a c’halfe e zovetaat… pe e gas war-eün d’ar bed-all.
Fanch ec’h e bet dihunet e gonsianz gant ar c’homzo an eus klevet ; pac’h e diskennet ennan e-unan ha santet pegen gwriennet ec’h e e si en e galon, an eus ’n em roet d’an dizesper ; ’met henvel ouz an oll dud laosk, e teu hep dale ken prim war an tu-all hag e tou chench bue : touadenno evelse a ve klevet bemde en geno ar gwasan lamponed ha ze na ra ket d’ê dilezel o bue diroll. Hen an eus ar c’hoant da dizrei war ar rouden vat ’met ne wel ket petra a fellfe d’ean ober evit arruout eno pe mar gra, e fiz re en e nerz hag e koueo primoc’h a ze adarre.
Digoueet tost d’an ijinerez, en eur dremen ouz toul dor eur marc’hadour gwin, en em gav dirak tri pe bevar micherour achu gante o devez hag a anave mat evit bean skarzet meur a voutailhad en o c’hompagnunez. O fenno ru hag o daoulagad beuet a diskoue n’emaint ket oc’h evan o bannac’h kentan.
— Sel ! ’te ’zo o vont aze, Fanch ? Deus da lipat eun daken. Amzer a teus c’hoaz.
— N’em eus ket, emean ; an eur a zo arru.
Hag e telc’has da gerzet.
— Deus ! sel nag a ardo ! eun abaden-c’hoari a reomp pe ’man Nedeleg hag e renki kaout da lod.
Ha daou anê o kregi en e zivrec’h hag o stlejal anean en hostaleri. Pa oa Fanch o vond en ti, e kleve diou vouez en e greis hag unan a lare :
« Evit evan eur bannac’h, petra e ze ? Raktal e tec’hi en dro ha ze na rey ket dilezel da bromesaou. »
Hag eben a lare :
« Mar ges aze ec’h out kollet ! tec’h prim hep sellet war da lerc’h. »
Allaz ! an hini gentan a oa ar grenvan. Ar gaoz a oa sart etre ar bôtred ; Fanch na lare gir rak eun tam anken a oa chomet en e greiz ouz ar pez a re. Setu unan, eur Breton ive, hag o c’houlen digantan :
— Trist out Fanch, nan a ket da bried tam gwelloc’h ?
— Tam ebet, emean, e zrem o tenvalaat.
— Ba ! perak ober gwad fall, eme eun all ; jach war da weren Fanch, ha bez dinec’h : ne vo ket maro mat honnez ma kavi diou prest da gemer he flas ; n’e ket merc’hed a vanko d’it biken.
— Ro peoc’h, Reymon, ro peoc’h ; n’ouzout ket petra ’larez.
Ha Fanch o lezel e weren leun war an daol hag o vont er-maez. E genvroad ac’h aes war e lerc’h.
— N’es ket a-kwit evelse, emean, evit farsal an eus laret kement-se.
— Farserez, Per, ar re-ze a wel farserez dre-oll, ar re-ze n’o deus ket a galon ! Mez a reont d’in ha mez am eus ouzin, me ma-unan, rak nan on ’met eur gwaleurus. Kae d’ar ger, Per, ha lez anê ; sent ouzin, da wreg ha da vugale a zo ouz da c’hortoz.
Hag hen o tec’hel. Egile a chomas en e zav da zellet anean o vont kwit. Pac’h aes en ijinerez e tizroas en hostaleri ; e vignoned a oa o c’hoarzin diwar goust Fanch.
— Gwir a-walc’h a lare, a zonjas, n’o deus ket a galon.
Skarzan a raes e weren hag e tec’has ive.
Pa digoueas Fanch ’lec’h ma vije galvet ar vicherourien evit al labour noz, ar c’hontervestr a oa o paouez serri e leor.
— Iskuzet ac’hanon otro, emean, eun tammig ec’h on diweat, ’met setu me prest da gemer ma labour.
— Na gemerfet ket ho labour, Madek, rak eun all a zo en ho plas. Setu an derved gwech e tigoueet aman ar miz-man krak-veo ha re diweat ; micherourien fall eveldoc’h nan eus mann da gontan warne ; tremenet eta warc’hoaz er bureo da gemer ho kont.
O klevet ze Fanch a bellaas hep laret gir ; e-leiz a zonjo en em dorne en e benn hep n’halle lakat tam urz ebet enne ; a dam da dam eur zonj a zav dreist d’ar re-all hag en em verk en lizerenno lan en e spered :
« N’am eus ken a labour !… Ken a labour… Ken a vara ! Ma gwreg ha ma bugale a varvo gant an naon dre ma faot… Malloz ma mam-gaer a zo warnon ! »
Santout a re e benn evel o virvi ; gwelet a re an holl dreo o trei en dro d’ean ha n’an evoa gret ’met ter pe beder gammad pa raes eun dro warnean e-unan hag e koueas a-stok korf war ar porz evel eun den maro.